Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời từ thời xa xưa, gắn liền với đời sống sông nước của người dân miền Trung, đặc biệt là những người sinh sống quanh lưu vực sông Lam. Sông Lam, với đặc điểm địa lý và chế độ thủy văn phức tạp, có lúc chảy trong xanh, nhưng cũng có lúc mang phù sa đỏ ngầu, đục ngầu, đặc biệt vào mùa mưa lũ. Người dân lao động, gắn bó với con sông qua việc chài lưới, buôn bán, đi lại, đã quan sát và đúc kết được những đặc điểm này. Họ nhìn thấy sự thay đổi của dòng nước như một quy luật tự nhiên, và từ đó liên hệ với những biến đổi khôn lường của cuộc đời con người. Cuộc sống xưa vốn nhiều gian truân, bão tố, có lúc thăng hoa "vinh quang", có lúc lại lầm than "nhục nhã". Sự "trong" của nước sông Lam gợi lên sự thanh cao, trong sạch, tương ứng với cuộc sống an lành, "vinh" còn sự "đục" của nước sông gợi lên sự vẩn đục, khó khăn, tương ứng với cuộc sống "nhục". Câu ca dao là sự chắt lọc kinh nghiệm sống, là lời răn dạy con cháu phải có cái nhìn tỉnh táo, suy xét kỹ lưỡng trước mọi sự việc, tránh bị lừa lọc bởi vẻ bề ngoài.