Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, đặc biệt là ở các làng quê nông nghiệp, nơi mà cuộc sống gắn liền với đồng ruộng, ao hồ và các mối quan hệ cộng đồng làng xóm. "Cá cựu" là một cách gọi dân dã của con cá trê, một loài cá quen thuộc trong các ao, đìa, thường được người dân nuôi thả hoặc đánh bắt tự nhiên để làm thực phẩm. Hình ảnh "cá cựu ở đìa" gợi lên sự quen thuộc, gắn bó, nơi trú ngụ an toàn và ổn định của con cá. "Đìa" là một vùng nước tù đọng, nhỏ, thường là nơi cá sinh sống lâu dài. Sự việc "bây giờ cá cựu biết dìa tay ai" ám chỉ một sự thay đổi đột ngột và tiêu cực, có thể là do đìa bị cạn, bị ô nhiễm, hoặc bị người chủ (người nuôi, người quen) bỏ rơi, không còn chăm sóc. Điều này khiến con cá trở nên bơ vơ, lạc lõng, không biết tìm về nơi nương tựa nào nữa. Qua đó, câu ca phản ánh kinh nghiệm sống của người dân về sự vô thường, về lòng người dễ thay đổi, về việc mất đi chỗ dựa quen thuộc trong cuộc sống. Nó có thể xuất phát từ những hoàn cảnh cụ thể như người nông dân mất mùa, mất đất, hoặc mất đi sự giúp đỡ của người thân, bạn bè quen thuộc. Bối cảnh xã hội phong kiến với những biến động, bất ổn cũng có thể góp phần hình thành nên câu ca này, khi con người dễ rơi vào cảnh cô lập, không nơi nương tựa.