Cái cân có quỷ có ma

Gạo vào một lối gạo ra một đường

Thẻ tôi ba mươi sáu kí rõ ràng

Về nhà khảo lại chỉ còn ba mươi

Câu ca dao "Cái cân có quỷ có ma" phản ánh một thực trạng đáng buồn trong xã hội xưa, nơi sự gian dối, lừa lọc tồn tại ngay trong những giao dịch tưởng chừng như đơn giản nhất. Nó thể hiện sự bất lực và phẫn nộ của người dân lao động trước những kẻ làm ăn bất chính.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam phong kiến, khi hoạt động nông nghiệp và thương mại còn nhiều hạn chế, nhưng lại là nền tảng sinh kế cho đại đa số dân chúng. Trong các phiên chợ, hoạt động mua bán nông sản như thóc, gạo là chủ yếu. Người nông dân sau bao ngày lao động vất vả, đem sản phẩm của mình đi trao đổi để lấy những vật dụng cần thiết. Tuy nhiên, không phải ai cũng gặp được người mua bán lương thiện. Thực trạng "cân điêu, đong gian" đã tồn tại dai dẳng. Người bán hàng gian lận thường dùng những mánh khóe tinh vi, thay đổi trọng lượng của vật cân bằng nhiều cách khác nhau, khiến người mua khó lòng phát hiện. Cụm từ "quỷ", "ma" ở đây không hẳn là chỉ yếu tố tâm linh, mà là cách nói dân gian ví von cho sự gian trá, ma mãnh, những thủ đoạn khó lường, khiến người mua cảm thấy như bị thế lực siêu nhiên hãm hại. "Thẻ tôi ba mươi sáu kí rõ ràng" thể hiện sự tin tưởng ban đầu của người mua vào cái cân và người bán. Nhưng khi về nhà "khảo lại" (kiểm tra lại), thì khối lượng gạo đã bị hao hụt đi đáng kể, chỉ còn "ba mươi", sự chênh lệch lớn gây thiệt hại và bức xúc cho người lao động.

Câu ca dao là lời tố cáo mạnh mẽ những hành vi gian dối, trục lợi bất chính trong kinh doanh. Nó thể hiện trí tuệ dân gian trong việc phê phán thói hư tật xấu và bài học cảnh tỉnh sâu sắc cho các thế hệ. Giá trị nghệ thuật nằm ở cách nói ẩn dụ sinh động và ngôn ngữ chân thực, giàu sức biểu cảm.