Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam phong kiến, khi mà vai trò của người đàn ông là trụ cột chính trong gia đình, là người lo toan công việc làm ăn chính. Người phụ nữ thường ở nhà chăm sóc con cái, gia đình và phụ giúp việc đồng áng hoặc các công việc nhỏ lẻ. Khi người chồng đi làm ăn xa, hoặc trong các nghề nghiệp đòi hỏi sự vắng nhà dài ngày như đi biển, đi rừng, thì người phụ nữ ở nhà không chỉ chịu nỗi cô đơn mà còn gặp khó khăn trong việc mưu sinh, sinh kế, đặc biệt là trong các gia đình nghèo khó. "Đục" ở đây có thể hiểu là công việc làm ăn, sinh kế của gia đình, có thể là nghề chài lưới, đánh bắt cá hoặc các hoạt động kinh tế khác phụ thuộc vào sự tham gia của người chồng. Sự vắng mặt của "chàng" đồng nghĩa với việc "đục" cũng "về", tức là công việc đó cũng ngừng trệ. Câu "Dùi cui ở lại làm nghề gì ăn?" là lời than chua xót, thể hiện sự bế tắc, không biết xoay sở ra sao khi người chồng vắng nhà, khi nguồn sinh kế chính bị gián đoạn. Dùi cui là một vật dụng nhỏ, có thể là công cụ lao động phụ hoặc vật dụng gia đình, nó tượng trưng cho sự nhỏ bé, yếu ớt, không thể tự mình làm ra kế sinh nhai.