Chém cha cái đất Kẻ Đê

Chưa đi làm rể đã về làm dâu

Câu ca dao "Chém cha cái đất Kẻ Đê / Chưa đi làm rể đã về làm dâu" là một lời than thở đầy cay đắng, thể hiện sự bất mãn của người dân trước một hoàn cảnh éo le, oái oăm. Câu ca dao này phản ánh một thực tế đau lòng trong xã hội xưa.

Câu ca dao này có nguồn gốc sâu xa từ tập quán hôn nhân và nếp sống của người Việt xưa, đặc biệt ở những làng nghề hoặc vùng đất có quy ước sinh hoạt cộng đồng chặt chẽ như "Kẻ Đê". "Kẻ" là từ xưng hô chung cho một làng, một vùng, còn "Đê" có thể chỉ một địa danh cụ thể hoặc một đặc điểm địa lý liên quan đến việc đắp đê phòng lụt. Sở dĩ có câu "Chưa đi làm rể đã về làm dâu" là bởi trong một số trường hợp hiếm hoi của xã hội phong kiến, khi mà cha mẹ già yếu, không có con trai nối dõi hoặc có việc gấp, họ có thể "chạm rể" hoặc "lấy rể sớm", tức là cho con gái lấy chồng sớm và người chồng về ở rể ngay. Tuy nhiên, câu ca dao lại nói về trường hợp ngược lại, một sự tréo ngoe: lẽ ra người con trai phải là "rể" để xin cưới, còn người con gái mới là "dâu" về nhà chồng. Đằng này, vì hoàn cảnh nào đó (có thể là gán nợ, vì nghèo khó, hoặc do một giao kèo bất đắc dĩ), người con trai lại bị đưa vào làm "dâu" trước cả khi kịp hoàn tất thủ tục "rể", hoặc vai trò bị đảo lộn, chịu thiệt thòi, làm thay phận sự của người phụ nữ trong gia đình nhà chồng mà chưa hề được danh phận chính thức. Sự "chém cha" ở đây là lời nguyền rủa, trách móc cả hoàn cảnh, cả cái nơi đã sinh ra nghịch cảnh đó.

Câu ca dao là lời than thân trách phận đầy chua xót, phản ánh hiện thực xã hội đầy bất công, trớ trêu. Nó mang giá trị phê phán sâu sắc, đồng thời thể hiện khát vọng về một cuộc sống, một hôn nhân thuận theo lẽ tự nhiên, không bị ràng buộc bởi những quy ước hà khắc hay hoàn cảnh éo le.