Nguồn gốc và Xuất xứ
Bài ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, khi mà việc đi lại, giao thương còn nhiều khó khăn, xa cách thường kéo dài và mang tính định mệnh. Con người Việt Nam vốn coi trọng tình cảm gia đình, tình yêu lứa đôi, nên sự chia ly luôn là nỗi đau sâu sắc. Việc sử dụng hình ảnh chim chóc và cây cỏ không chỉ là ngẫu nhiên mà còn phản ánh thế giới quan của người nông dân, những người gắn bó mật thiết với thiên nhiên, đồng ruộng. Họ mượn hình ảnh quen thuộc của làng quê như chim chóc bay lượn trên cành mai, cành liễu để diễn tả tâm trạng của mình. Các loài chim như chim quyên, chim én thường gắn liền với mùa xuân, sự sum vầy, còn chim phụng, chim nhàn lại tượng trưng cho những gì đẹp đẽ, cao quý. Tuy nhiên, khi con người đau khổ, ngay cả những hình ảnh đẹp đẽ ấy cũng trở nên vô nghĩa. Cụm "tùng tam tụ ngũ" có thể ám chỉ sự tụ họp, quây quần, nay lại đối lập với sự tan tác, xa cách. Sự tàn rụi của mai, liễu cũng là điềm báo cho sự trắc trở trong tình duyên. Tất cả những yếu tố này hòa quyện, tạo nên một bức tranh buồn về thân phận con người trong thời đại cũ.