Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao "Cơ hàn ngày nắng đêm mưa / Người thương thương trả, người đưa đưa người" ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, đặc trưng bởi nền nông nghiệp lúa nước và cấu trúc làng xã chặt chẽ. Cuộc sống của người nông dân phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, thời tiết. "Ngày nắng" có thể mưu sinh, nhưng "đêm mưa" lại là lúc khó khăn chồng chất, thiếu thốn vật chất, không có chỗ trú thân hay chăn ấm. Trong hoàn cảnh "cơ hàn" (nghèo đói, thiếu thốn) như vậy, con người luôn phải dựa vào sự tương trợ lẫn nhau. Tuy nhiên, sự tương trợ này không phải lúc nào cũng công bằng. Câu ca dao phản ánh thực tế phũ phàng: người thân, người quen thuộc, những người "thương" mình thì còn có thể nhận được sự giúp đỡ, đáp đền ("thương trả"). Nhưng với những người ngoài, những người không có quan hệ máu mủ, quen biết, hoặc không đủ "sức nặng" để lay động lòng trắc ẩn, họ chỉ nhận lại sự "đưa đẩy", thờ ơ, thậm chí bị chối bỏ, gạt ra lề xã hội. Điều này đặc biệt đúng với những người nghèo khổ, neo đơn, không có chỗ dựa vững chắc trong xã hội phong kiến vốn coi trọng quan hệ thân tộc và địa vị xã hội.
Kết luận
Câu ca dao là lời than thở chân thực về thân phận người nghèo khổ, bất hạnh trong xã hội xưa. Nó thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc, đề cao tình thương và sự đồng cảm, đồng thời phê phán sự phân biệt đối xử, vô cảm. Giá trị nghệ thuật nằm ở cách dùng từ ngữ giản dị, hình ảnh đối lập tương phản, giàu sức gợi.