Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi mà quyền quyết định hôn nhân của con cái, đặc biệt là con gái, phụ thuộc rất nhiều vào sự sắp đặt của cha mẹ và lễ giáo. Trong thời kỳ đó, 'cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy' là một quy tắc ngầm, thể hiện sự tôn ti trật tự gia đình và xã hội. Người con gái khi yêu một người nhưng bị cha mẹ cấm cản, hoặc do hoàn cảnh gia đình (ví dụ: không môn đăng hộ đối, hoặc vì miếng cơm manh áo) mà buộc phải lấy một người khác, thường là người có điều kiện tốt hơn nhưng không có tình yêu, thì đó là một sự lựa chọn đầy đau khổ. Hình ảnh 'con cá lành canh bỏ hành thêm hẹ' là một cách ví von dân dã, giàu hình ảnh, diễn tả sự tiếc nuối khi một mối quan hệ tốt đẹp lẽ ra có thể thành (người mình yêu) lại bị 'hỏng' bởi những yếu tố bên ngoài hoặc sự sắp đặt không mong muốn. 'Đêm khuya tự vận trong thành' có thể ám chỉ việc tự sát hoặc một hành động bi thương nào đó để thoát khỏi cảnh éo le, hoặc đơn giản là nỗi đau cứa lòng dai dẳng. Việc 'chọn người lành gá dươn' là sự chấp nhận hiện thực nghiệt ngã, lấy một người khác để cha mẹ yên lòng, dù trái tim vẫn còn vương vấn người xưa.