Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi phân chia giai cấp rõ rệt và tầng lớp nông dân, lao động nghèo luôn phải đối mặt với sự áp bức, bóc lột và điều kiện sống khắc nghiệt. Hình ảnh "đêm khuya anh thức dậy xem trời" gợi lên cuộc sống lam lũ, vất vả, không quản ngại ngày đêm để mưu sinh. Việc quan sát bầu trời, dòng nước và các loài cá là những hoạt động quen thuộc của người nông dân, gắn liền với kinh nghiệm canh tác, dự đoán thời tiết và hiểu biết về tự nhiên. Sao Nguyệt Bạch có thể là một vì sao gắn liền với những quan niệm dân gian về thời tiết hoặc vận mệnh. "Lòng rạch" và "cá chạch, cá nược" là những hình ảnh rất đỗi thân thuộc trong đời sống sông nước, đồng quê Việt Nam. Sự đối lập "nước chảy xuôi con cá buôi lội ngược" và "nước chảy ngược con cá nược rượt theo" mô phỏng sự tréo ngoe, nghịch lý của cuộc đời, nơi mà cố gắng dường như vô ích hoặc bị đẩy vào thế khó khăn, nguy hiểm. Câu "đũa tre đâu dám sánh đèo với đũa mun" là một ẩn dụ sâu sắc về sự phân biệt giàu nghèo, địa vị xã hội. Đũa tre mộc mạc, rẻ tiền, tượng trưng cho người nghèo khó, còn đũa mun sang trọng, đắt tiền, tượng trưng cho người giàu sang, quyền thế. Câu ca thể hiện nỗi lòng tự ti, mặc cảm về thân phận, không dám mơ tưởng đến những điều tốt đẹp hay sự kết đôi với người khác giai cấp.