Đêm năm canh không ngủ, dậy ngồi,

Cớ sao trong dạ bồi hồi chuyện chi?

Đau lòng ta lắm, hỡi nữ nhi

Thếp dầu đầy, anh thắp hết, bày ly, anh than hoài!

Quên đi thì chớ, nhớ lại khó nổi nguôi ngoai,

Tự xưa cho đến rày cách trở đợi trông,

E cho nàng có chốn ba đông,

Có nơi kết tóc, không trông đến phận chàng,

Đêm nằm khô héo lá gan,

Thếp dầu đầy anh thắp hết, cháy tàn bày ly.

Kể từ ngày em chịu chữ tùng quy,

Chàng Hồ thiếp Hán tài chi không buồn rầu!

Chiều chiều ra đứng soi dâu,

Nghe con chim nó kêu dìu dắc, dạ anh sầu bấy nhiêu.

Tác phẩm "Đêm năm canh không ngủ" là một bài ca dao thể hiện nỗi nhớ thương và sự day dứt khôn nguôi của người yêu trong cảnh chia ly. Bài ca dao phản ánh tâm trạng bi lụy, khắc khoải của con người trước những biến cố trong tình yêu.

Bài ca dao này thuộc thể loại "Ca dao dân ca", loại hình văn học dân gian truyền miệng, ra đời từ đời sống lao động và sinh hoạt của nhân dân. Hoàn cảnh ra đời của bài ca dao có thể gắn liền với những câu chuyện tình yêu đôi lứa bị chia cắt bởi lễ giáo phong kiến, bởi khoảng cách địa lý hay bởi những biến cố lịch sử. Thời xưa, việc kết hôn thường do gia đình sắp đặt, nhiều đôi lứa yêu nhau nhưng không đến được với nhau. Hoặc có thể là những người lính, những người đi làm ăn xa xứ, họ phải chia ly người yêu, người vợ của mình. Nỗi nhớ nhung, mong chờ và lo sợ bị quên lãng là những cảm xúc rất thực tế trong bối cảnh xã hội xưa, khi mà thông tin liên lạc còn hạn chế, thư từ đi lại khó khăn. Hình ảnh "chim kêu" trong câu cuối cũng là một yếu tố quen thuộc trong ca dao, thường gợi lên nỗi sầu cô đơn, sự đồng cảm với tâm trạng của con người.

Bài ca dao "Đêm năm canh không ngủ" là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của tình yêu và nỗi nhớ trong văn hóa dân gian. Giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện khát vọng về một tình yêu trọn vẹn, bền vững dù trong hoàn cảnh chia ly, cách trở.