Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này thuộc loại "ca dao than thân", phổ biến trong kho tàng dân ca Việt Nam, đặc biệt là ở các vùng nông thôn Bắc Bộ, nơi chịu ảnh hưởng sâu sắc của lễ giáo phong kiến và chế độ phụ quyền. Trong xã hội xưa, việc nam nữ tự do tìm hiểu, yêu đương bị cấm đoán nghiêm ngặt. Mối quan hệ tình cảm giữa hai người khác giới thường phải tuân theo sự sắp đặt của gia đình, cha mẹ, hoặc phải thông qua những nghi lễ, mai mối phức tạp. Người con gái, vốn bị ràng buộc bởi "tam tòng tứ đức", càng chịu nhiều áp lực hơn. "Đêm nằm thổn thức vào ra" là hình ảnh chân thực về tâm trạng khắc khoải, nhớ thương không nguôi của cô gái. Hành động "lén qua thăm mình" cho thấy sự táo bạo, dám vượt qua rào cản đạo đức, luân lý để tìm đến tình yêu. Lời than "thiếu điều cắn ruột trao cho mình" là cách nói cường điệu, thể hiện sự hy sinh, dâng hiến trọn vẹn tình cảm của mình. Câu "Dẫu mà chẳng được kết đôi" và "Một lần này nữa xin thôi cang thường" là lời cầu xin tha thiết, thể hiện sự tuyệt vọng nhưng vẫn còn chút hy vọng mong manh. "Nhu thắng cang, nhược thắng cường" là một triết lý dân gian quen thuộc, nhưng ở đây, người con gái lại dùng nó để biện minh cho hành động và tình yêu của mình, mong sự "mềm mại", "nhu nhược" của tình yêu có thể lay động được "cang thường" - những quy tắc cứng nhắc, hà khắc của xã hội.