Gắng công thương kẻ đường xa

Nào ai há dễ đem nhà gánh theo

Lên non rồi lại xuống đèo

Nào ai có tưởng nghĩa nghèo tôi không

— Văn học dân gian Việt Nam
Đoạn ca dao "Gắng công thương kẻ đường xa / Nào ai há dễ đem nhà gánh theo / Lên non rồi lại xuống đèo / Nào ai có tưởng nghĩa nghèo tôi không" là một lời than thở về thân phận người đi xa, thể hiện nỗi niềm trắc trở, thiếu thốn trên bước đường mưu sinh. Câu ca khắc họa sự bấp bênh, vất vả của người lao động trong xã hội xưa.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Nghĩa đen, câu ca diễn tả hình ảnh người lữ khách phải rời xa quê hương, lên non xuống đèo, mang theo gánh nặng mưu sinh mà không thể mang theo cả gia đình. Họ luôn lo lắng liệu những người ở nhà có nhớ đến hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn của mình hay không.

Nghĩa bóng

Nghĩa bóng, câu ca thể hiện sự cô đơn, tủi phận của người đi làm ăn xa, phải bươn chải nơi đất khách quê người. Nó ngụ ý về sự xa cách, thiếu thốn tình cảm, sự quan tâm, đồng thời là lời nhắc nhở về tình nghĩa thủy chung, đừng quên những người thân yêu khi gặp khó khăn.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, khi đời sống nông nghiệp còn nhiều khó khăn, thiên tai địch họa thường xuyên xảy ra, khiến nhiều người phải ly hương cầu thực. Phong tục đi làm ăn xa, buôn bán, hoặc tham gia các công trình công cộng, quân ngũ đã ăn sâu vào đời sống. Người xưa thường phải "đi một gạn, về hai trồng", tức là một mình đi xa để làm ăn, để lại gia đình ở quê nhà. Cuộc sống của người đi xa vô cùng vất vả, nay đây mai đó, "lên non rồi lại xuống đèo" là hình ảnh ẩn dụ cho sự gian nan, trắc trở, muôn trùng cách trở. Nỗi lo lắng "nào ai có tưởng nghĩa nghèo tôi không" xuất phát từ thực tế là khi xa cách, tình nghĩa dễ phai nhạt, người ở nhà có thể quên đi hoàn cảnh khó khăn của người đi xa, hoặc bản thân người đi xa cũng cảm thấy tủi thân, cô đơn vì thiếu vắng sự sẻ chia, quan tâm. Câu ca dao này là tiếng lòng của những người con xa xứ, những người lao động nghèo khổ trong hành trình mưu sinh gian nan.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Trong buổi tiễn anh trai lên thành phố lớn làm ăn, mẹ tôi nghẹn ngào: "Gắng công thương kẻ đường xa, con ơi!"."
Phân tích: Trong ngữ cảnh này, câu ca dao được dùng để động viên, khích lệ người con trai sắp đi làm ăn xa. Nó thể hiện sự thương cảm, lo lắng của người mẹ trước những vất vả, khó khăn mà con sẽ phải đối mặt nơi đất khách quê người, đồng thời nhắc nhở con giữ gìn sức khỏe và tình nghĩa.

Kết luận

Đây là một lời than thân đầy day dứt về thân phận người lao động nghèo, thể hiện nỗi nhớ quê hương, gia đình và khát vọng về sự ấm áp tình nghĩa. Giá trị nhân văn sâu sắc của câu ca nằm ở chỗ nó đồng cảm, sẻ chia với những hoàn cảnh khó khăn, bất hạnh trong cuộc sống.
# Tình yêu đôi lứa

Bài viết liên quan