Kể từ ngày Tây lại, sứ sang

Làm mương Thủy Tú, đắp đàng hỏa xa

Cu li vô số hằng hà

Thảy đều làm mướn ai mà cười ai

Đoạn ca dao trên phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy biến động của Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, khi đất nước chứng kiến sự du nhập của người nước ngoài và những thay đổi sâu sắc trong xã hội, kinh tế.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, đặc biệt là vào giai đoạn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 khi Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng như đường sá, cầu cống, đồn điền, hỏa xa (đường sắt) là một trong những ưu tiên hàng đầu của chính quyền thực dân nhằm phục vụ mục đích quân sự và kinh tế. Các công trình này thường được thực hiện bằng sức lao động cưỡng bức hoặc lao động thuê rẻ mạt từ những người dân nghèo khổ, những người "cu li" được đưa đến từ nhiều nơi. "Mương Thủy Tú" có thể là một công trình thủy lợi cụ thể hoặc một địa danh liên quan đến việc khai thác nước phục vụ sản xuất nông nghiệp hoặc công nghiệp. Sự xuất hiện của "Tây" và "sứ" (ám chỉ người nước ngoài, có thể là cả người Pháp và người từ các thuộc địa khác của Pháp) cùng với "cu li" tạo nên một bức tranh xã hội đa sắc tộc nhưng đầy bất bình đẳng, nơi người bản địa và người lao động phổ thông phải gánh chịu phần lớn gánh nặng. Câu ca dao là tiếng lòng của người dân, là sự phản ánh chân thực về nỗi khổ, sự bất mãn và cả sự bất lực trước một hiện thực xã hội bị áp bức.

Đoạn ca dao là lời tố cáo đanh thép tội ác của thực dân Pháp, đồng thời thể hiện ý thức dân tộc sâu sắc và niềm xót xa cho thân phận người lao động. Giá trị hiện thực và tư tưởng của nó vẫn còn nguyên vẹn, gợi nhắc về một quá khứ đau thương nhưng cũng đầy tự hào về tinh thần quật cường.