Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này có nguồn gốc sâu xa từ đời sống sinh hoạt và tập quán của người Việt xưa, đặc biệt là trong bối cảnh chiến tranh loạn lạc hoặc lao động sản xuất xa xứ. Khi người đàn ông phải đi biền biệt để tham gia chiến trận, hoặc ra kinh thành làm quan, hoặc đi làm ăn xa xứ, người phụ nữ ở nhà thường phải chịu đựng cảnh cô đơn. Họ đêm ngày trông ngóng, mong chờ tin tức của chồng con. Cái mùng là không gian riêng tư, là nơi hai vợ chồng từng chung chăn gối, là biểu tượng cho tình yêu và sự sum vầy. Khi người chồng đi xa, tấm mùng trở nên trống trải, chiếc gối loan (gối đôi, gối tình nghĩa) cũng trở nên lạnh lẽo. Hình ảnh "khoác mùng ra thấy mùng không" là một ẩn dụ trực quan, sinh động về sự vắng mặt của người thương, khiến nỗi nhớ nhung càng thêm da diết. "Lệ hồng tuôn rơi" là giọt nước mắt của niềm thương, nỗi sầu, sự tủi phận của người ở lại. Nó phản ánh thực tế xã hội phong kiến, nơi phụ nữ thường phải chịu đựng nhiều thiệt thòi, ly tán và cô đơn. Câu ca dao này ra đời từ chính những trải nghiệm thực tế, từ nỗi lòng của người phụ nữ Việt Nam xưa.