Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam phong kiến, đặc biệt là ở những làng nghề trồng dâu nuôi tằm, dệt vải truyền thống. Nghề tơ lụa là nguồn sống chính của nhiều gia đình, đòi hỏi sự chăm sóc tỉ mỉ và liên tục từ khâu nuôi tằm, ươm tơ đến dệt vải. Người phụ nữ thường đóng vai trò quan trọng trong công việc này. Khi một cô gái đến tuổi cập kê, có người đến hỏi cưới, đặc biệt là ở xa, cô gái sẽ đối mặt với một quyết định khó khăn. Một bên là tình yêu đôi lứa, là bổn phận với chồng con tương lai, là mong muốn có một mái ấm riêng ("dạ không đành" - lòng không đành, không nỡ xa). Bên kia là trách nhiệm nặng nề với gia đình, với nghề truyền thống của cha ông. Nếu cô gái đi lấy chồng xa, ai sẽ đảm nhận công việc "mối tơ mành" - tức là công việc dệt vải, tạo ra sản phẩm từ tơ lụa, để duy trì nguồn thu nhập và giữ gìn nghề nghiệp gia đình ("ai quay" - ai sẽ tiếp nối, ai sẽ làm?). Sự tiến thoái lưỡng nan này phản ánh rõ nét vai trò, nghĩa vụ và cả những ràng buộc của người phụ nữ trong cơ cấu gia đình, xã hội và kinh tế truyền thống của làng nghề Việt Nam xưa.