Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này có khả năng ra đời trong bối cảnh chiến tranh phong kiến, khi mà các cuộc chiến tranh liên miên giữa các triều đại, giữa các thế lực cát cứ hoặc giữa Việt Nam với các thế lực ngoại xâm như nhà Hán, nhà Hồ (thời kỳ Bắc thuộc hoặc sau này) đã khiến nhiều người phải xa quê hương, gia đình để tòng quân hoặc chạy loạn. 'Kinh đô' ở đây có thể là thủ phủ của một triều đại hoặc một địa phương quan trọng. 'Hán với Hồ' là cách nói dân gian ám chỉ những thế lực thù địch, quân xâm lược hoặc đơn giản là những thế lực đối đầu trong cuộc phân tranh. Người phụ nữ ở lại thường ở vùng nông thôn, tiễn người đàn ông (chồng, con, em) ra trận hoặc đi xa. Món quà 'gạo, khoai ngô' là những lương thực thiết yếu, là biểu tượng cho sự no đủ, bình an, là chút quà mọn màng thể hiện tình cảm, sự quan tâm và mong ước cho người đi được no lòng, mạnh khỏe. Lời dặn dò "về cho đến kinh đô" vừa là mong muốn người đi hoàn thành nhiệm vụ, vừa là lời chúc cho sự an toàn. Câu "Lúc giừ đây phân chia đôi ngả" thể hiện sự chấp nhận thực tế của cuộc chia ly, mỗi người một ngả đường.