Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, đặc biệt là ở các làng quê nông nghiệp, nơi cuộc sống của người nông dân phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên và mùa vụ. Sự phân hóa giàu nghèo, sự bóc lột của địa chủ, cường hào đã khiến nhiều người rơi vào cảnh bần cùng, khốn khó. 'Năm ngoái anh còn kha khá' cho thấy một sự thay đổi đột ngột về kinh tế, có thể do mất mùa, đói kém, hoặc bị thiên tai, thuế khóa nặng nề. 'Năm nay anh nghèo quá nên đội lá bung vành' là hình ảnh ẩn dụ cho sự nghèo đói cùng cực, đến nỗi không có nổi một chiếc nón lành lặn để che thân, phải dùng lá cây tạm bợ. Chiếc nón là vật dụng thiết yếu đối với người nông dân khi lao động ngoài đồng, nó không chỉ che nắng che mưa mà còn là một phần của trang phục, thể hiện sự chỉnh tề. Việc 'mượn tiền mua chiếc nón lành đội làm duyên' cho thấy dù nghèo khổ, người nông dân vẫn giữ gìn phẩm giá, vẫn có nhu cầu làm đẹp, làm duyên, mong muốn có được sự để ý, quý mến. Câu ca dao này là tiếng lòng của người lao động, thể hiện rõ nét chân thực đời sống sinh hoạt, tập quán và cả những mong ước giản dị của họ trong thời kỳ lịch sử đó.