Nguồn gốc và Xuất xứ
Đoạn ca dao này phản ánh sâu sắc đời sống nông nghiệp và tập quán sinh hoạt của người Việt xưa. "Năm thức rau nấu năm nồi" gợi lên hình ảnh một bữa ăn tuy đơn sơ nhưng là cả tâm huyết, sự chuẩn bị kỹ lưỡng của người mẹ, người vợ cho người thân yêu đi xa. Việc chia thành "năm bát" cho thấy sự phân công, hoặc là cho các thành viên trong gia đình, hoặc là sự chuẩn bị cho khách khứa phương xa. "Năm trống canh" và "ngủ có ba, còn hai canh nữa tôi ra trông trời" là cách đếm thời gian quen thuộc trong đêm của người xưa, dựa vào tiếng trống canh điểm giờ. Việc thức trắng hai canh cuối để "trông trời" cho thấy sự sốt ruột, lo lắng khôn nguôi cho người con/chồng đi xa. "Trách ông trời sớm dựng đông" là lời than vãn vì trời mau sáng, mau hết đêm khuya, đồng nghĩa với việc nỗi nhớ mong và sự chờ đợi chưa được thỏa lòng. "Tan canh" là lúc đêm tàn, sắp về sáng, cũng là lúc người ở nhà vẫn chưa nguôi ngoai nỗi lòng, thể hiện sự day dứt, trăn trở. Sự ra đời của câu ca dao này gắn liền với hoàn cảnh người lao động ly hương mưu sinh, hoặc người thân đi chiến trận, để lại người ở nhà ngày đêm trông ngóng, mong chờ tin tức và sự bình an trở về.