Ngó lên dốc Một, chùa Lầu,

Cảm thương người bạn buổi đầu thâm ân

Kể từ qua lại mấy lần,

Nào ai khỏa lấp sông Ngân, suối Vàng.

Gẫm trong kim cổ kì quan,

Bướm vô vườn liễu, hoa tàn vì ai?

Nhìn xem nguyệt xế non Đoài,

Bóng trăng mờ lợt không ai nương cùng.

Xưa rày nhân nghĩa bập bùng,

Xuống lên không đặng tỏ cùng anh hay.

Mưu kia, kế nọ ai bày,

Làm cho chàng thiếp mỗi ngày mỗi xa.

Tác phẩm "Ngó lên dốc Một, chùa Lầu" là một bài ca dao dân ca sâu sắc, thể hiện tâm trạng thương cảm và nỗi niềm day dứt của người ở lại trước sự chia ly của đôi lứa. Lời ca vang lên như lời than thở, tiếc nuối cho tình yêu gặp trắc trở.

Bài ca dao này phản ánh một thực trạng xã hội xưa, nơi các mối quan hệ tình cảm, đặc biệt là tình yêu, thường gặp nhiều rào cản. Có thể là do sự sắp đặt của gia đình, sự chênh lệch về địa vị xã hội, hoặc những biến cố lịch sử, chiến tranh khiến đôi lứa phải chia lìa. Dốc Một, chùa Lầu là những địa danh có thực, gợi lên bối cảnh cụ thể của một mối tình éo le, có thể gắn liền với một câu chuyện tình sử hay truyền thuyết địa phương nào đó. Việc nhắc đến "kim cổ kì quan", "nguyệt xế non Đoài" cho thấy sự suy ngẫm của con người trước thời gian và sự vô thường của cuộc sống, càng làm tăng thêm nỗi buồn ly biệt. Nó cũng có thể là lời tâm sự của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, nơi họ ít có quyền tự quyết định chuyện tình duyên của mình, thường phải chấp nhận sự sắp đặt hoặc hoàn cảnh nghiệt ngã.

Đây là một áng ca dao giàu giá trị nghệ thuật và tư tưởng, thể hiện sự tinh tế trong cách diễn đạt nỗi buồn chia ly và sự đồng cảm sâu sắc với những phận đời gặp trắc trở trong tình yêu. Bài ca dao còn là lời nhắc nhở về ý nghĩa của tình nghĩa, sự thủy chung trong cuộc sống.