Nguồn gốc và Xuất xứ
Đoạn ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, khi mà đời sống nông nghiệp còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên và điều kiện kinh tế chưa ổn định. Nhiều người dân vì mưu sinh, vì chiến tranh, hoặc do sự biến động của xã hội, đã buộc phải rời bỏ quê hương để đến những vùng đất mới lập nghiệp hoặc tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn. Cảnh "bưng chén cơm để xuống không vơi hạt nào" gợi lên hình ảnh người nông dân chân chất, dù nghèo khó nhưng vẫn giữ gìn sự trân trọng với hạt gạo, thể hiện sự gắn bó sâu sắc với mảnh đất đã nuôi sống mình. Việc "tiếc vườn hồng, vườn đào" không chỉ là tiếc những cảnh đẹp mà còn là tiếc nuối những kỷ niệm, những giá trị tinh thần, tình cảm gắn bó với quê nhà. "Én liệng" và "quạnh hiu" tạo nên sự đối lập, nhấn mạnh nỗi buồn, sự trống vắng khi thiếu vắng bóng người thân, bạn bè. Câu ca dao này có lẽ đã được hình thành từ những cuộc tiễn biệt đầy lưu luyến, từ nỗi lòng của những người mẹ, người vợ tiễn con, tiễn chồng đi xa, hoặc từ chính tâm trạng của những người con, người vợ phải xa quê.