Nguồn gốc và Xuất xứ
Bài ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi mà lễ giáo hà khắc, đặc biệt là đối với người phụ nữ. Quan niệm "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", "môn đăng hộ đối" khiến nhiều mối tình đẹp không thành. Tuy nhiên, khát vọng yêu đương, tìm kiếm hạnh phúc của con người vẫn luôn tồn tại mãnh liệt. Bài ca dao có lẽ được hình thành từ những cuộc gặp gỡ, giao duyên lén lút của các đôi trai gái ở những vùng quê có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, gắn liền với các hoạt động sinh hoạt đời thường như nhìn núi, trông người, hay thậm chí là những vật dụng quen thuộc như mía, dao. "Anh khóa" là một hình ảnh gợi lên sự học hành, tương lai tươi sáng, là đối tượng mà nhiều cô gái mơ ước. Việc miêu tả chi tiết ngoại hình ("má lúm đồng tiền, da trắng phau phau", "răng đen nhưng nhức như màu hạt dưa") cho thấy sự quan sát tinh tế và tình cảm chân thành của người con gái. Lời hỏi "anh vợ con chưa" và sự "gió đưa ngọt ngào" trong lời nói của chàng trai cho thấy một mối quan hệ đang nhen nhóm, có sự đáp lại từ hai phía, dù còn e ấp và có thể bị ngăn cản bởi lễ giáo.