Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này bắt nguồn từ đời sống nông nghiệp lúa nước và sinh hoạt ven sông của người Việt xưa. "Nước ròng" là hiện tượng tự nhiên quen thuộc, thường xảy ra vào những thời điểm nhất định trong năm, khi thủy triều xuống thấp, làm cho dòng chảy chậm lại và nước sông cạn hơn. Trong những lúc nước ròng, việc đánh bắt cá gặp nhiều khó khăn, cá dễ bị mắc cạn hoặc khó di chuyển trở lại vùng nước sâu. Người dân xưa thường dựa vào con nước để sinh sống, từ việc cấy cấy, gặt hái đến việc đánh bắt cá, buôn bán trên sông. Do đó, hiện tượng nước ròng mang một ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tâm linh và tình cảm của họ. Khi ví von tình cảm, sự chờ đợi, người ta dễ liên tưởng đến những hình ảnh quen thuộc, gần gũi trong đời sống. Hình ảnh "con cá trở về sông" trong lúc nước ròng gợi lên sự trắc trở, khó khăn, giống như con đường tình yêu đôi lứa gặp phải những trở ngại, đòi hỏi sự kiên trì, nhẫn nại chờ đợi. Nó cũng có thể phản ánh hoàn cảnh của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, thường phải ở nhà chờ đợi người yêu, chồng đi xa lập nghiệp hoặc tòng quân, với bao nỗi lo âu, mong ngóng.