Thân hươu lẩn khuất bóng tùng,

Biết nhau thương lấy nhau cùng ai ơi.

Tiếc công trước đã nặng nhời,

Tiếc công gắn bó mấy người đã lâu.

Tiếc công tình tự với nhau,

Tiếc công đi lại trước sau bấy giờ.

Tiếc công đắp đập be bờ,

Để cho người khác đem lờ đến đơm.

Tiếc thay cho hạt mưa trong,

Tiếc tờ giấy trắng vẽ nhằng vẽ xiên.

Cuộc đời lắm lúc đảo điên,

Ai ơi để mãi lụy phiền đến hoa.

— Văn học dân gian Việt Nam
Bài ca dao trên là lời than thở, tiếc nuối về sự lãng phí công sức, tình cảm vào những điều không xứng đáng hoặc đã mất đi. Nó phản ánh tâm trạng buồn bã, thất vọng của con người trước nghịch cảnh.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Câu ca diễn tả sự tiếc nuối khi công sức vun đắp (đắp đập be bờ) giờ lại để người khác hưởng lợi (đem lờ đến đơm). Hình ảnh "hạt mưa trong" và "tờ giấy trắng" cũng ám chỉ sự trong sáng, nguyên vẹn nay bị vấy bẩn, làm hư hại một cách vô nghĩa.

Nghĩa bóng

Bài ca mang ý nghĩa sâu sắc về sự lãng phí, tiếc nuối những gì đã bỏ ra nhưng không nhận lại được thành quả, hoặc bị người khác chiếm đoạt. Nó còn khuyên răn con người cẩn trọng trong tình cảm và công sức, tránh để sự ngây thơ, tốt đẹp bị lợi dụng, gây ra phiền lụy.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Bài ca dao này có khả năng xuất phát từ đời sống lao động và sinh hoạt nông nghiệp lúa nước của người Việt xưa. Hình ảnh "đắp đập be bờ" là một công việc quan trọng trong việc giữ nước, tưới tiêu cho ruộng đồng. Khi công sức bỏ ra để xây dựng hệ thống thủy lợi ấy lại bị người khác lợi dụng, hưởng lợi một cách bất chính (dùng "lờ" để bắt cá), nó gây ra sự bất mãn và tiếc nuối sâu sắc. Bên cạnh đó, hình ảnh "hạt mưa trong" gợi lên sự trong lành, tinh khiết của thiên nhiên, và "giấy trắng" tượng trưng cho sự trong trắng, ngây thơ của con người. Việc "vẽ nhằng vẽ xiên" lên đó ám chỉ sự phá hoại, làm ô uế những giá trị tốt đẹp. Những hình ảnh này kết hợp lại thể hiện sự bất mãn với những gì tốt đẹp bị hủy hoại, lãng phí một cách vô cớ trong cuộc đời đầy rẫy những điều bất trắc, "đảo điên". Nó có thể là lời của người phụ nữ bị phụ bạc, hoặc của người lao động bị chiếm đoạt thành quả.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Nghe nó nói vay tiền rồi không trả, tôi thấy "tiếc công đắp đập be bờ" lắm."
Phân tích: Trong trường hợp này, người nói dùng câu ca dao để diễn tả sự tiếc nuối công sức, tiền bạc mình đã bỏ ra giúp đỡ người khác nhưng họ lại không có trách nhiệm, làm lãng phí những gì mình đã cho đi.

Kết luận

Bài ca dao là lời than thân trách phận đầy cảm xúc, thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc về sự trân trọng công sức lao động và tình cảm chân thành. Nghệ thuật so sánh, ẩn dụ độc đáo làm tăng sức lay động và ý nghĩa giáo dục.
# Tình yêu đôi lứa

Bài viết liên quan