Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời từ trong đời sống sinh hoạt lao động và tình cảm của người dân Việt Nam xưa, đặc biệt là những người phụ nữ. Trong xã hội phong kiến, đặc biệt là ở làng quê, việc người chồng, người yêu đi xa để mưu sinh, tham gia chiến trận là điều không hiếm. Những người ở nhà, chủ yếu là người phụ nữ, phải gánh vác việc nhà, việc đồng áng và nỗi nhớ mong người thương. "Năm canh" là cách đếm thời gian trong đêm theo truyền thống, cho thấy sự kéo dài triền miên của nỗi chờ đợi. "Tim lụn dầu hao" là hình ảnh rất thực tế trong đời sống khi xưa, khi đèn dầu là vật dụng chiếu sáng chính trong gia đình. Ngọn đèn dầu cháy cho đến tàn lụi cũng là lúc đêm khuya nhất, biểu thị cho sự thức trắng, hao tổn sức lực và thời gian. Sự "thơ thẩn ra vào" là biểu hiện của tâm trạng bồn chồn, khắc khoải, không thể yên lòng khi vắng bóng người mình thương. Câu ca dao còn có thể gắn liền với tục ngữ "trông nước, trông dân" của người làm quan hoặc người đứng đầu, thể hiện sự lo lắng, chờ đợi tin tức về tình hình đất nước, nhưng phổ biến hơn cả vẫn là nỗi nhớ mong trong tình cảm đôi lứa, gia đình.