Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này có nguồn gốc từ vùng đồng bằng sông Hồng, nơi có nền văn minh lúa nước lâu đời và đời sống sinh hoạt gắn bó mật thiết với thiên nhiên, ruộng đồng. Trong xã hội xưa, đặc biệt là ở các làng quê Việt Nam, nam nữ thanh niên thường có những cuộc gặp gỡ tình cờ khi đi làm đồng, gặt lúa, xay lúa, hay tham gia các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng. Việc "đi lên" có thể hiểu là đi từ nhà ra đồng, ra làng, hoặc lên những nơi cao hơn trong làng, còn "đi xuống" là trở về nhà, hoặc xuống những nơi thấp hơn. Sự gặp gỡ "tình cờ" lặp đi lặp lại này, dù ở bất cứ đâu, cũng gợi lên cảm giác thân thuộc, gần gũi nhưng đồng thời cũng mang theo nỗi niềm riêng tư, là tín hiệu cho thấy một mối quan hệ đặc biệt đang nảy sinh hoặc đã tồn tại. "Thiên hạ đồn mộng đồn mị" cho thấy mối quan hệ này đã được mọi người xung quanh để ý và bàn tán, có thể là do sự ngang trái hoặc không phù hợp với chuẩn mực xã hội lúc bấy giờ, như khác làng, khác giai cấp, hoặc bị gia đình ngăn cấm. "Xưa rày chị bắc tôi đông" thể hiện sự khác biệt về phương hướng sinh sống, có thể là do hai người thuộc hai làng khác nhau ở hai hướng Bắc - Nam, hoặc đơn giản là ngụ ý về sự đối lập, xa cách về địa lý và có thể cả về địa vị xã hội. Việc "hôm nay gặp chị, hỏi thật lòng chị tính sao" là lời thúc giục, mong muốn được giải quyết dứt điểm mối quan hệ nhập nhằng, thể hiện sự chủ động và khao khát được biết câu trả lời từ phía người thương.