Nguồn gốc và Xuất xứ
Tác phẩm này thuộc thể loại ca dao, một thể loại trữ tình dân gian gắn liền với đời sống lao động và sinh hoạt của người Việt, đặc biệt là ở các làng quê nông nghiệp. "Trăng kia ai chuốt nên tròn..." ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến, nơi người phụ nữ thường phải chịu nhiều thiệt thòi, gánh vác trách nhiệm nặng nề trong gia đình và xã hội. Những hình ảnh "trăng tròn", "sông mòn", "nhạn đà", "rồng lên mây" đều là những hình ảnh quen thuộc trong văn hóa và đời sống của người nông dân Việt Nam. Vầng trăng tròn tượng trưng cho sự viên mãn, trọn vẹn, nhưng ở đây lại đặt ra câu hỏi tu từ "ai chuốt nên tròn", ngụ ý rằng sự tròn đầy ấy có thể là do tác động của ngoại cảnh hoặc do một thế lực vô hình nào đó, không hẳn là tự nhiên hoàn toàn, gợi lên sự suy tư về lẽ đời. Dòng sông "mòn khúc" là hình ảnh thực tế của tự nhiên, nhưng nó cũng gợi lên sự hao tổn, mất mát dần dần theo thời gian, tương tự như những nỗi niềm, gánh nặng dồn nén trong lòng người. Câu "Nhạn đà theo én còn rồng lên mây" mô tả quy luật tự nhiên của chim bay, nhưng cũng có thể ám chỉ sự ra đi của những điều tốt đẹp, của người thân, để lại sự cô đơn, trống vắng. "Chông gai em gánh đã đầy đàng truông" là lời khẳng định trực tiếp nhất về gánh nặng mà người phụ nữ phải gánh chịu. "Đàng truông" là con đường xa xôi, hiểm trở, đầy chông gai, ám chỉ cuộc đời gian truân, vất vả. Toàn bộ những hình ảnh và lời lẽ này đều phản ánh kinh nghiệm sống, cách nhìn nhận thế giới và những nỗi niềm sâu kín của người dân lao động xưa, đặc biệt là những người phụ nữ.