– Trời tháng Mười năng mưa năng lụt,

Đất năng lở năng bồi,

Tình ta thương quân tử cựu,

Không lẽ đi mời quân tử tân,

Thôi em liều mình thác xuống sông Ngân,

Thác đi lại bỏ ái ân hai chàng.

– Ới em ơi, muốn cho đặng cả hai bên

Em về đan tám bức phên, dựng tường buồng

Dựng buồng thì phải dựng luôn,

Đừng ngăn quân tử cựu, đừng buồn quân tử tân

Tội gì em thác xuống sông Ngân

Thác đi lại bỏ ái ân hai chàng.

Tác phẩm dân gian "Trời tháng Mười năng mưa năng lụt..." là một bài ca dao thể hiện tâm tư tình cảm của người phụ nữ trong tình yêu. Bài ca dao khắc họa nỗi lòng của cô gái trước sự lựa chọn giữa hai người đàn ông, một người cũ và một người mới.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi quan niệm về hôn nhân và tình yêu còn nhiều ràng buộc, đặc biệt là đối với người phụ nữ. "Trời tháng Mười năng mưa năng lụt, Đất năng lở năng bồi" là những hình ảnh quen thuộc trong đời sống nông nghiệp lúa nước, nơi thời tiết có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống sinh hoạt và sản xuất. Tháng Mười âm lịch thường là lúc cuối mùa mưa, có thể có những đợt lũ muộn hoặc thời tiết thất thường. Sự thất thường của thiên nhiên được ví với sự éo le, phức tạp trong tình cảm của con người. "Quân tử" là cách gọi trang trọng, thể hiện sự coi trọng của người phụ nữ đối với người yêu của mình. Việc "thác xuống sông Ngân" là một cách nói cường điệu để diễn tả nỗi tuyệt vọng, đau khổ tột cùng, và mong muốn giải thoát khỏi tình cảnh khó xử. Bài ca dao phản ánh thực tế về những lựa chọn tình cảm đầy thử thách mà người phụ nữ có thể phải đối mặt, đòi hỏi sự cân nhắc và ứng xử khéo léo.

Bài ca dao không chỉ là tiếng lòng của người phụ nữ mà còn là lời khuyên về cách ứng xử trong các mối quan hệ. Giá trị nghệ thuật nằm ở việc sử dụng hình ảnh thiên nhiên gần gũi để ẩn dụ cho tâm trạng con người, tạo nên sức lay động sâu sắc.