Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, khi mà cuộc sống nông nghiệp còn nhiều khó khăn, con người thường xuyên phải đối mặt với những thử thách. Sự di chuyển, thay đổi nơi ở, công việc là điều không hiếm gặp. Trong hoàn cảnh đó, việc làm quen với môi trường mới, con người mới, tập tục mới đòi hỏi sự linh hoạt và bản lĩnh. "Tham nguyệt, chê đèn" là một hình ảnh ẩn dụ tinh tế, bắt nguồn từ tập quán sinh hoạt và quan niệm thẩm mỹ của người xưa. Ánh trăng (nguyệt) tượng trưng cho vẻ đẹp tự nhiên, thuần khiết, vĩnh cửu; còn ánh đèn (dù là đèn dầu, đèn nến) lại là ánh sáng nhân tạo, có thể lung linh, rực rỡ nhất thời nhưng cũng chóng tàn, dễ bị lu mờ. Câu ca dao mượn hình ảnh này để nói về việc con người không nên chạy theo những thứ hào nhoáng, phù phiếm (như ánh đèn rực rỡ nhưng chóng tắt) mà bỏ quên hoặc coi thường những giá trị bền vững, chân thật (như ánh trăng dịu dàng mà vĩnh cửu). Nó phản ánh kinh nghiệm sống của cha ông về cách ứng xử trong các mối quan hệ xã hội, cách giữ gìn phẩm giá và bản sắc.