Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao "Xa bạn ngọc, lỡ cười lỡ khóc..." thuộc thể loại ca dao than thân, oán trách, thường ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến xưa, nơi mà hôn nhân thường do cha mẹ sắp đặt hoặc bị chi phối bởi lễ giáo, địa vị. Khi một mối tình đẹp không đến được với nhau, hoặc một trong hai người (thường là người con gái) bị ép duyên hoặc thay lòng, người ở lại sẽ cảm thấy vô cùng đau khổ, tiếc nuối. "Bạn ngọc" là cách gọi trìu mến người yêu, thể hiện sự trân quý. "Lỡ cười lỡ khóc" là những biểu hiện cảm xúc chân thật khi yêu, nay trở thành nỗi đau vì sự chia ly. Lời thề xưa "mái tóc em dài" tượng trưng cho lời hứa hẹn son sắt, thủy chung. Sự tan vỡ này có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: chiến tranh, loạn lạc khiến đôi lứa phải xa cách, hoặc do sự can thiệp của gia đình, xã hội. Người con trai đau khổ vì tình yêu không thành, còn người con gái thì có thể vì áp lực mà "nghe ai", nghĩa là nghe lời người khác, hoặc bị lung lạc bởi một mối quan hệ khác. Hoàn cảnh này phản ánh thực tế nghiệt ngã của tình yêu trong xã hội cũ, nơi mà hạnh phúc cá nhân thường phải nhường bước cho những ràng buộc xã hội.