Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu thành ngữ này bắt nguồn sâu xa từ nền văn minh lúa nước và đời sống nông nghiệp lúa nước của người Việt cổ. "Ba tháng" là khoảng thời gian tương đối dài để một vụ cây trồng sinh trưởng, phát triển, từ lúc gieo hạt, nảy mầm đến khi ra hoa, kết trái. Trong suốt giai đoạn này, người nông dân phải đổ bao mồ hôi công sức: làm đất, cày cấy, tưới tiêu, bón phân, diệt trừ sâu bệnh, làm cỏ... "Một ngày trông quả" là chỉ khoảnh khắc cây trổ hoa và kết trái, là thời điểm quyết định sự thành bại của cả vụ mùa. Khoảnh khắc đó, tuy ngắn ngủi về thời gian, nhưng lại mang ý nghĩa quyết định, là kết tinh của biết bao công sức đã bỏ ra. Nếu cây sai quả, người nông dân sẽ có thành quả lao động xứng đáng, gặt hái được thành công. Ngược lại, nếu cây không đậu quả hoặc quả bị mất mùa, thì dù có chăm bẵm kỹ lưỡng đến đâu cũng coi như công cốc. Câu nói phản ánh thực tiễn sản xuất nông nghiệp, nơi mà kết quả cuối cùng (sản lượng thu hoạch) mới là thước đo giá trị của mọi nỗ lực. Nó cũng thể hiện triết lý sống của người nông dân, luôn coi trọng hiệu quả thực tế, sự đền đáp xứng đáng cho lao động.