Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu tục ngữ này ra đời từ thực tiễn sản xuất nông nghiệp lúa nước của người Việt cổ, đặc biệt là ở các vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng và các tỉnh phía Bắc. Từ ngàn xưa, người Việt đã có nền văn minh lúa nước phát triển, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và các yếu tố tự nhiên. Họ quan sát rất kỹ lưỡng sự thay đổi của gió mùa và ảnh hưởng của nó đến cây trồng. Gió mùa đông bắc thường khô và lạnh, thổi mạnh vào vụ đông xuân, đây là thời điểm cây lúa chiêm cần sự phát triển của hạt phấn và thân cây cứng cáp để chống chọi với thời tiết. Sự khô hanh của gió đông bắc lại giúp hạt phấn không bị ẩm mốc, dễ dàng thụ phấn hơn, và giúp cây lúa cứng cáp, ít bị đổ ngã. Ngược lại, gió mùa hè nam (thường được gọi là gió nồm) mang theo hơi ẩm, mưa phùn, rất có lợi cho vụ lúa mùa (vụ hè thu), giúp cây lúa phát triển xanh tốt, đơm hoa kết trái. Việc ví von "chồng" và "duyên" thể hiện sự gắn bó mật thiết, vai trò không thể thiếu của gió đối với từng vụ lúa, phản ánh trí tuệ quan sát và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ.