Trẻ thì lấy con, lấy cái
Già thì thông đái, ngon cơm
Câu "Trẻ thì lấy con, lấy cái. Già thì thông đái, ngon cơm" là một câu thành ngữ quen thuộc trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Câu này đúc kết một cách dí dỏm về quy luật tự nhiên và vòng đời của con người, cũng như các loài vật nuôi trong gia đình.
Giải nghĩa câu tục ngữ
Nghĩa đen
Nghĩa đen của câu này nói về hai giai đoạn phát triển của động vật, đặc biệt là gia súc, gia cầm. Khi còn non (trẻ), chúng có khả năng sinh sản và phát triển nòi giống ("lấy con, lấy cái"). Khi đã trưởng thành, già yếu, chúng trở nên ngon thịt hơn ("thông đái, ngon cơm"), sẵn sàng cho việc tiêu thụ.
Nghĩa bóng
Câu thành ngữ mang ý nghĩa ẩn dụ về quy luật sinh - lão - bệnh - tử và giá trị của con người, vật nuôi trong các giai đoạn khác nhau. Nó cũng ngụ ý về sự hữu dụng và giá trị sử dụng của một sự vật, hiện tượng theo thời gian, đồng thời thể hiện quan niệm thực tế, đôi khi phũ phàng của dân gian về giá trị.
Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu thành ngữ này ra đời từ kinh nghiệm thực tiễn lâu đời của người Việt trong đời sống nông nghiệp lúa nước, gắn liền với việc chăn nuôi gia súc, gia cầm. Từ xa xưa, người nông dân đã quan sát quy luật sinh sản của vật nuôi. Khi còn non, chúng được nuôi để nhân giống, duy trì đàn ("lấy con, lấy cái"), đây là giai đoạn quan trọng để đảm bảo nguồn lực cho gia đình. Đến khi chúng lớn, sinh sản xong hoặc quá già, chúng không còn giá trị duy trì đàn, nhưng lại trở nên béo tốt, thịt ngon, có thể cung cấp thực phẩm cho bữa ăn gia đình ("thông đái, ngon cơm"). "Thông đái" ở đây có thể hiểu theo nghĩa bóng là vật nuôi đã qua giai đoạn sinh sản, không còn giá trị nhân giống, hoặc có thể hiểu theo nghĩa đen là cơ thể phát triển đầy đặn, mập mạp, sẵn sàng cho việc chế biến món ăn. Sự ra đời của câu này phản ánh tư duy thực tế, khả năng quan sát nhạy bén và kinh nghiệm đúc kết từ đời sống sản xuất, sinh hoạt hàng ngày của người dân lao động.
Ví dụ sử dụng thực tế
Ví dụ 1
"Nó nuôi gà cả đàn, đến lúc bán gà non thì tiếc, nhưng đến lúc gà già lại bảo "Trẻ thì lấy con, lấy cái, già thì thông đái, ngon cơm" rồi bán hết."
Phân tích: Trong trường hợp này, người nói dùng câu thành ngữ để diễn tả sự thay đổi trong quan niệm và hành động của một người. Ban đầu tiếc của khi bán gà non, nhưng khi gà già thì lại chấp nhận bán đi vì nhận thấy giá trị sử dụng lúc này là để lấy thịt, đúng như quy luật của câu tục ngữ.
Kết luận
Câu thành ngữ "Trẻ thì lấy con, lấy cái. Già thì thông đái, ngon cơm" thể hiện nghệ thuật nói gần nói xa, dùng hình ảnh cụ thể để khái quát quy luật chung. Nó mang giá trị tư tưởng về sự tuần hoàn của tự nhiên và giá trị sử dụng đa dạng của vạn vật.