Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu thành ngữ này có nguồn gốc sâu xa từ đời sống nông nghiệp và tập quán sinh hoạt của người Việt xưa, đặc biệt là trong các mối quan hệ hôn nhân và gia đình. "Cù nèo" là loài cá sinh sống ở các vùng sông nước, có đặc điểm là thân dài, trơn tuột và phần đầu có thể có bộ phận giống như cái "móc" để bám vào bờ, vào cây cỏ hoặc để giữ bạn tình trong mùa sinh sản. Khi cù nèo "không móc", tức là mất đi khả năng bám víu, nó sẽ dễ dàng bị trôi dạt, mất phương hướng và không thể neo giữ bản thân. Tương tự, người vợ trong xã hội phong kiến xưa được kỳ vọng phải là người nội trợ giỏi giang, đảm đang, biết chăm sóc chồng con, vun vén cho gia đình. Nếu người vợ lười biếng, không làm tròn bổn phận, không biết cách làm cho chồng yêu quý và gắn bó, thì chẳng khác nào con cù nèo mất móc, vừa vô dụng, vừa dễ bị phụ rẫy. Câu thành ngữ này ra đời như một lời răn đe, nhắc nhở phụ nữ về trách nhiệm và vai trò của mình trong gia đình, đồng thời cũng là lời phê phán những người vợ không đáp ứng được kỳ vọng xã hội.