Nhà anh bất phú bất bần

Có con dao đoản hộ thân tháng ngày

Con dao anh rày

Dài vừa năm tấc

Khi mài đã sắc

Phá lở rú rừng hoang

Cũng biện đủ cỗ cho làng

Cũng no ngày đủ tháng.

Đèn có khêu mới rạng

Ngọc bất trác bất thành

Ngẫm như con dao anh

Nội trần gian không ai có

Nội dưới trời không ai có …

— Văn học dân gian Việt Nam
Đoạn "vè" này miêu tả người lao động nghèo nhưng có tài xoay sở, biết cách làm ra của cải nuôi sống bản thân và cộng đồng. Tác phẩm thể hiện quan niệm dân gian về giá trị lao động và sự khéo léo của con người.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Câu chuyện nói về người đàn ông không giàu cũng không nghèo, chỉ có một con dao nhỏ để tự vệ và mưu sinh. Con dao này đủ dài để chặt cây, phá rừng hoang, qua đó có thể lo liệu cho cả làng bữa ăn đầy đủ.

Nghĩa bóng

Hình ảnh con dao tượng trưng cho sức lao động, sự khéo léo và trí tuệ của con người. Câu "Ngọc bất trác bất thành" nhấn mạnh rằng tài năng hay phẩm chất cần được mài giũa, phát huy thì mới có giá trị, mới tạo nên thành công và đóng góp cho xã hội.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Đoạn vè này có khả năng ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, miền núi nơi mà cuộc sống gắn liền với đất đai và thiên nhiên. Người nông dân thường phải tự lực cánh sinh, khai phá đất hoang để canh tác, sinh sống. Con dao, hay còn gọi là rựa, là một vật dụng thiết yếu, vừa dùng để lao động sản xuất (chặt cây, phát cỏ, bổ củi) vừa có thể dùng để phòng thân. Việc một người "bất phú bất bần" nhưng có thể dùng con dao của mình "biện đủ cỗ cho làng, cũng no ngày đủ tháng" cho thấy vai trò quan trọng của sức lao động cá nhân trong việc đảm bảo đời sống chung của cộng đồng. Câu "Đèn có khêu mới rạng, ngọc bất trác bất thành" là một châm ngôn quen thuộc trong văn hóa phương Đông, thường được dùng để nói về việc con người cần phải rèn luyện, học hỏi, phát huy tài năng và phẩm chất của mình thì mới có thể tỏa sáng và thành công. Sự kết hợp giữa hình ảnh con dao cụ thể và châm ngôn trừu tượng cho thấy đoạn vè này vừa phản ánh thực tiễn đời sống, vừa đúc kết bài học giáo dục về giá trị lao động và sự phát triển bản thân.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Anh ấy tuy không có nhiều vốn liếng nhưng với con dao trong tay, anh ấy vẫn làm được cả làng ăn, đúng là "nhà anh bất phú bất bần, có con dao đoản hộ thân tháng ngày"."
Phân tích: Câu này được dùng để ví von một người có xuất thân bình thường, không giàu có nhưng lại có khả năng lao động, xoay sở tốt để lo cho bản thân và giúp đỡ người khác, tương tự như hình ảnh người nông dân trong đoạn vè.

Kết luận

Đoạn vè ca ngợi phẩm chất cần cù, khéo léo và trí tuệ của người lao động bình dân. Nó nhắc nhở con người về việc phải biết phát huy năng lực bản thân để tạo dựng cuộc sống ấm no và đóng góp cho cộng đồng.
# Vũ trụ, con người và xã hội # Lịch sử # sắt tây # vệ quốc # bình Tây # đèn # con rùa # con cò # cưới hỏi # thần # dao # rìu # ngọc # đám ma # Gia Long

Bài viết liên quan