Năm Đinh Tỵ mười ba tháng bảy

Nước Nam mình phút dậy can qua

Thái Nguyên nay có một tòa

Khố xanh, khố đỏ được ba trăm người

Cũng chí toan chọc trời khuấy nước

Ông Đội ra đi trước cầm binh

Rủ nhau lập tiểu triều đình

Những là cai đội khố xanh bằng lòng

Duy phó quản bất tòng quân lệnh

Hóa cho nên hủy mệnh xót xa

Sai người mở cửa nhà pha

Đem tù ra điểm được là bao nhiêu?

Truyền tù nhân cứ theo quân lệnh

Chớ thị thường uổng mệnh như chơi

Rồi ra làm lễ tế trời

Cờ đề “Phục Quốc” tài bồi Nam bang …

Đoạn vè trên là một tác phẩm văn học dân gian, phản ánh một sự kiện lịch sử có thật trong quá khứ. Lời vè mô tả chi tiết một cuộc khởi nghĩa hoặc một phong trào chống đối dưới thời Pháp thuộc.

Đoạn vè này có khả năng ra đời vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, sau khi thực dân Pháp xâm lược và đô hộ Việt Nam. Bối cảnh lịch sử là giai đoạn các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiếp nổ ra để chống lại ách thống trị tàn bạo của Pháp. Cụ thể, chi tiết "Thái Nguyên", "khố xanh, khố đỏ", "cai đội", "phó quản", "nhà pha" cho thấy sự liên quan đến các đơn vị quân lính, tù nhân và bộ máy cai trị thời bấy giờ. "Ông Đội" có thể là tên gọi chỉ một người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, hoặc một sĩ quan kháng Pháp có vai trò quan trọng. Việc lập "tiểu triều đình" và cờ đề "Phục Quốc" là những hành động mang tính biểu tượng cao, thể hiện khát vọng độc lập, tự chủ và ý chí phục hưng đất nước của nghĩa quân. Có thể đoạn vè này được sáng tác dựa trên một sự kiện có thật tại Thái Nguyên, hoặc là sự khái quát hóa các phong trào kháng Pháp diễn ra trên phạm vi rộng lớn hơn.

Đoạn vè không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn là một chứng tích lịch sử quý giá. Nó phản ánh lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần quật khởi và khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam qua các thế hệ.