Tai nghe nhà nước mộ dân,

những lo những sợ chín mười phần em ôi.

Anh đi ra mặt biển chưn trời,

ơn cha nghĩa mẹ hai nơi chưa đền.

Dầu mà ông Tây bắt làm phên,

nhất thắng nhì bại, không quên cái nghĩa sinh thành.

Xót em vò võ một mình,

anh đi ra biển thẳm non xanh tư bề.

Vai mang khẩu súng lưng dắt lưỡi lê,

thôi thiếp bồng con dại lui về mần ăn.

Ví dầu anh có mần răng,

nơi mô xứng gió vừa trăng em đành.

Phận chàng vạn tử nhứt sanh,

trên thời mây đen kịt, dưới nước xanh dờn dờn.

Tư bề sóng bể như sơn,

đau lòng xót dạ nhiều cơn lắm bớ nàng.

Trăm lạy ông trời đặng chữ bình an,

đóng lon chức Đội về làng hiển vinh.

Làm thịt con heo quy tế tại đình,

rượu chè chàng đãi dân tình một diên.

Tay bắt tay miệng lại hỏi liền:

anh đi ra mấy tháng em có phiền hay không.

Bảy giờ mai bước xuống tàu đồng,

tối tăm mù mịt như rồng với mây.

Hai bên những lính cùng Tây,

quân gia kéo tới chở đầy tàu binh…

— Văn học dân gian Việt Nam
Vè «Tai nghe nhà nước mộ dân» là một áng văn học dân gian đặc sắc, phản ánh chân thực cuộc sống và tâm tư của người dân Việt Nam dưới thời Pháp thuộc. Tác phẩm thể hiện nỗi lòng của người đi xa và người ở lại, với những lo toan, nghĩa tình sâu nặng.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Câu vè mô tả cảnh người đàn ông chuẩn bị tòng quân hoặc đi làm phu phen cho chính quyền thực dân Pháp ("nhà nước"), khiến người ở nhà vô cùng lo lắng, sợ hãi "chín mười phần". Anh ta ra đi "mặt biển chưn trời", đối mặt với hiểm nguy, chưa đền đáp được ơn cha nghĩa mẹ.

Nghĩa bóng

Vè "Tai nghe nhà nước mộ dân" là lời than thở về thân phận người dân lam lũ, bị cuốn vào vòng xoáy của thời cuộc, xa quê hương, xa gia đình. Nó thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", "công cha nghĩa mẹ", sự gắn bó máu mủ, và niềm mong ước "bình an" trở về.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Vè «Tai nghe nhà nước mộ dân» ra đời trong bối cảnh nước ta bị thực dân Pháp đô hộ. Chính quyền thực dân thường xuyên tuyển mộ lính hoặc bắt phu phen để phục vụ cho các công trình, chiến tranh của chúng. Những người nông dân chất phác, ít hiểu biết, ban đầu có thể nghe theo lời dụ dỗ hoặc bị cưỡng ép đi làm xa. Khi đi, họ đối mặt với muôn vàn khó khăn, nguy hiểm trên biển cả, nơi "sóng bể như sơn", "mây đen kịt", "nước xanh dờn dờn". Họ nhớ về công ơn sinh thành của cha mẹ, thương nhớ người vợ "vò võ một mình" và con nhỏ ở nhà. Câu vè phản ánh thực tế cuộc sống đầy cơ cực, nỗi lo sợ khi phải xa gia đình, xa quê hương để phục vụ cho "nhà nước" ngoại bang, mà không hẳn là vì mong muốn "hiển vinh" như lời hứa hẹn "đóng lon chức Đội về làng". Nó thể hiện một cách thấm thía tâm trạng của người dân Việt Nam trước sự áp bức, bóc lột của chế độ thực dân.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Nghe tin nhà nước mộ dân, bà mẹ già lại thêm một lần lo lắng cho đứa con trai út chuẩn bị đi làm ăn xa."
Phân tích: Câu này được sử dụng để diễn tả sự lo lắng, bất an của người thân khi có tin tức về việc tuyển mộ lao động hoặc quân lính cho một "nhà nước" nào đó, gợi lên sự bất đắc dĩ và hiểm nguy tương tự như trong câu vè gốc.

Kết luận

Vè «Tai nghe nhà nước mộ dân» có giá trị nghệ thuật cao, ngôn ngữ bình dị, giàu hình ảnh, giàu cảm xúc. Tác phẩm thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân đạo, khơi gợi sự đồng cảm với thân phận người lao động, đồng thời đề cao công ơn sinh thành và tình nghĩa gia đình.
# Lịch sử # chiến tranh # lính mộ

Bài viết liên quan