Cả nhà có cái xống thâm

Mẹ đem mẹ mặc con nằm tô hô.

Câu ca dao "Cả nhà có cái xống thâm / Mẹ đem mẹ mặc con nằm tô hô" là một lời than thở mộc mạc, thể hiện sự thiếu thốn, nghèo khó của người mẹ đối với con cái trong cuộc sống xưa. Câu ca gieo vào lòng người đọc những suy tư về thân phận người phụ nữ và trẻ em trong xã hội cũ.

Câu ca dao này bắt nguồn từ thực tiễn sinh hoạt của người nông dân Việt Nam thời xưa, đặc biệt là những gia đình đông con và nghèo khó. Vào những thập kỷ trước, đời sống vật chất còn nhiều thiếu thốn, đặc biệt ở các vùng quê. Quần áo không chỉ là vật dụng che thân mà còn là thước đo phần nào sự sung túc của một gia đình. "Xống thâm" ám chỉ một bộ quần áo không mấy đẹp đẽ, có thể là đồ cũ, đã sờn vai, bạc màu hoặc chật chội do người khác mặc lại hoặc may từ vải vụn, vải thô. Việc "mẹ đem mẹ mặc" cho thấy sự cố gắng hết sức của người mẹ, dù là thứ không còn tốt nhất cũng dành cho con. "Con nằm tô hô" diễn tả trạng thái của đứa trẻ sau khi được mặc đồ, có thể là vì quần áo không vừa vặn, ngứa ngáy, hoặc vì đứa trẻ vẫn còn cảm giác thiếu thốn, lạnh lẽo do hoàn cảnh chung của gia đình. Nó phản ánh một xã hội mà việc đáp ứng những nhu cầu cơ bản nhất như quần áo ấm cho con cái cũng là cả một sự vật lộn. Câu ca dao ra đời từ quan sát thực tế cuộc sống, là tiếng lòng của những người mẹ nghèo, của những đứa trẻ bất hạnh trong bối cảnh kinh tế - xã hội khó khăn, là minh chứng cho thấy ca dao dân ca luôn gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt, là tiếng nói của quần chúng nhân dân.

Câu ca dao là một minh chứng chân thực về tình mẫu tử, sự hy sinh và cảnh nghèo khó của người phụ nữ Việt Nam xưa. Nó mang giá trị nhân văn sâu sắc, gợi lên lòng đồng cảm và sự trân trọng đối với những người mẹ tảo tần, cùng với giá trị hiện thực về đời sống xã hội một thời.