Cồng cộc bắt cá dưới sông

Mấy đời cháu ngoại giỗ ông bao giờ

Câu ca dao 'Cồng cộc bắt cá dưới sông / Mấy đời cháu ngoại giỗ ông bao giờ' là một lời than thở đầy chua xót về thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa. Nó phản ánh một thực tế nghiệt ngã về quan niệm trọng nam khinh nữ, về sự bất công trong gia đình và dòng tộc.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam phong kiến, nơi mà chế độ phụ quyền và tư tưởng trọng nam khinh nữ ăn sâu bám rễ. Theo quan niệm xưa, con trai là người nối dõi tông đường, gánh vác việc thờ cúng tổ tiên và duy trì dòng họ. Người phụ nữ khi đi lấy chồng thì 'theo chồng về nhà chồng', trở thành một phần của gia đình bên ấy, con cái sinh ra cũng thuộc về dòng dõi nhà cha. Do đó, họ hàng bên ngoại, đặc biệt là ông bà ngoại, không có trách nhiệm hay kỳ vọng gì vào cháu ngoại trong việc thờ cúng. Mặc dù có tình cảm ruột thịt, nhưng theo luật lệ phong kiến và tập quán dòng tộc, vai trò của cháu ngoại trong việc giỗ chạp bên ngoại là không có. Hình ảnh 'cồng cộc bắt cá dưới sông' là một sự ví von quen thuộc trong đời sống sông nước, nơi con chim này sinh sống. Nó gợi lên một quy luật tự nhiên, dễ hiểu, để từ đó suy ra một quy luật xã hội, một tập quán đã ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ, đó là sự phân biệt giữa con đẻ và con dâu, giữa cháu nội và cháu ngoại trong việc thừa kế và thờ cúng tổ tiên.

Câu ca dao là lời tố cáo đầy ai oán về thân phận người phụ nữ, đồng thời là bài học về sự bất công trong quan niệm xưa. Nó còn cho thấy sự sáng tạo trong việc mượn hình ảnh thiên nhiên để nói lên những nỗi niềm sâu kín của con người.