– Lạ lùng bắt gặp chàng đây

Có mấy câu này, em đoán chưa ra.

Nếu mà anh giảng cho ra,

Thì em kết nghĩa giao hòa cùng anh.

Cái gì trong trắng ngoài xanh,

Cái gì soi tỏ mặt anh mặt nàng,

Cái gì xanh đỏ trắng tím vàng,

Cái gì ăn phải dạ càng tương tư,

Cái gì năm đợi tháng chờ,

Cái gì tiện chũm phơi khô để dành,

Cái gì mà đổ vào xanh,

Cái gì nó ở trên cành mà lại tốt tươi,

Cái gì trong héo ngoài tươi,

Cái gì làm bạn với trời tám trăm năm,

Cái gì chung chiếu chung chăn,

Cái gì làm bạn với trăng đêm ngày,

Cái gì nó bé nó cay,

Cái gì nó bé nó hay cậy quyền? …

Đoạn ca dao dân ca này mô tả một cuộc đối đáp đầy duyên nợ giữa chàng trai và cô gái. Cô gái đưa ra hàng loạt câu đố hóc búa, ẩn chứa nhiều tầng nghĩa, thể hiện sự thông minh, khéo léo và mong muốn tìm hiểu, gắn kết với chàng trai.

Đoạn ca dao này thuộc thể loại hát đối, thường xuất hiện trong các lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt là trong các dịp trai gái gặp gỡ, giao duyên ở làng quê Việt Nam xưa. Xuất xứ của nó gắn liền với đời sống nông nghiệp lúa nước, nơi mà các câu đố dân gian là phương tiện để thử thách sự thông minh, nhanh trí và hiểu biết về thiên nhiên, cuộc sống. Những câu hỏi về 'cái gì' đều là những ẩn dụ tinh tế về các sự vật, hiện tượng quen thuộc như trái cây, gương soi, lúa ngô, vật dụng sinh hoạt, cho đến những khái niệm trừu tượng hơn như tình yêu, sự chung thủy, quyền uy. Việc cô gái đặt ra những câu đố này vừa thể hiện sự e ấp, kín đáo trong việc bày tỏ tình cảm, vừa là cách để cô gái thử thách và đánh giá người bạn đời tương lai, mong muốn tìm được người có tri thức, hiểu biết và phẩm chất tốt đẹp để cùng xây dựng hạnh phúc gia đình. Nó phản ánh nét đẹp văn hóa ứng xử, đề cao trí tuệ và tình cảm trong hôn nhân thời xưa.

Giá trị nghệ thuật của đoạn ca dao nằm ở lối dùng câu hỏi đố sáng tạo, đa dạng, vừa mang tính giải trí vừa sâu sắc ý tình. Tư tưởng đề cao sự gắn kết dựa trên trí tuệ, sự thấu hiểu và tình cảm chân thành.