Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này thuộc thể loại "Ca dao" – một thể loại trữ tình dân gian có nguồn gốc sâu xa từ đời sống lao động và sinh hoạt tinh thần của người Việt. Hoàn cảnh ra đời của câu ca có thể gắn liền với những người con gái, chàng trai yêu nhau nhưng phải xa cách vì chiến tranh, đi biển, đi làm ăn xa hoặc những bà mẹ, người vợ ngóng trông người thân đi lao động, đi đánh giặc. Thời gian "năm trống canh" là cách nói cường điệu của dân gian để diễn tả một đêm dài, một nỗi chờ đợi mòn mỏi, đặc biệt trong xã hội xưa, khi đêm tối bao trùm, không có ánh sáng điện, sự cô đơn và nỗi nhớ càng thêm dày vò. "Ruột tằm" là hình ảnh ẩn dụ quen thuộc trong văn học dân gian, gợi lên sự dứt ruột, day dứt, rối bời như những sợi tơ tằm. Tơ tằm được dệt nên từ quá trình nhả tơ của con tằm, tượng trưng cho sự lao động tỉ mỉ, kỳ công, nhưng ở đây lại gợi lên nỗi buồn, sự vương vấn không dứt. Điều này cho thấy câu ca dao này hình thành từ kinh nghiệm sống, sự chiêm nghiệm của người dân lao động về những cung bậc cảm xúc trong tình yêu, nỗi nhớ.