Năm ngoái anh mới sang Tây

Đồn rằng buôn bán năm nay phát tài

Lòng anh muốn lấy vợ hai

Rằng: “Nhà có thuận, nay mai nó về?

Rồi ra một quán đôi quê

Tôi muốn nó về làm bạn sớm hôm

Trước là sinh tử sinh tôn

Sau nữa thờ phụng công môn ông bà

Trước con nhà sau ra con nó,

Xin nhà rồi chớ có ghen tuông

Chợ rộng thì lắm gái buôn,

Sông rộng lắm nước trong nguồn chảy ra

Lòng anh ăn ở thật thà

Coi nó mười tám, coi nhà hai mươi

Lòng anh chẳng có như người,

Có mới nới cũ, tội trời ai mang

Lòng anh ăn ở bằng ngang

Nó giàu bằng mấy cũng nàng thứ hai”.

– “Thôi thôi, tôi biết anh rồi,

Bụng anh nông nổi giếng khơi không bằng!

Bây giờ anh khéo khôn ngoan,

Sau anh tư túi, tôi làm chi anh?

Anh mà bắt chước Thúc Sinh,

Thì anh đừng trách vợ mình Hoạn Thư”

Đoạn ca dao này thể hiện tâm tư, nguyện vọng và lời cảnh báo của người vợ đối với người chồng có ý định lấy vợ lẽ. Tác phẩm phản ánh sâu sắc quan niệm về hôn nhân, gia đình trong xã hội xưa, đồng thời đề cao giá trị đạo đức, sự thủy chung trong tình nghĩa vợ chồng.

Đoạn ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi chế độ đa thê còn phổ biến và người phụ nữ thường chịu nhiều thiệt thòi trong hôn nhân. Cụm từ "anh mới sang Tây" cho thấy sự giao thương, đi lại với nước ngoài đã có từ lâu đời, có thể là yếu tố kinh tế tác động đến suy nghĩ muốn có thêm vợ để 'phát tài' hoặc theo một lối sống 'phương Tây' nào đó du nhập vào. Tuy nhiên, cốt lõi của bài ca dao lại quay về với các giá trị truyền thống về đạo nghĩa vợ chồng, sự thủy chung. Việc người chồng muốn lấy vợ hai, hay nói cách khác là 'nới cũ', trong khi người vợ nhắc đến 'sanh tử sinh tôn', 'thờ phụng công môn ông bà' cho thấy quan niệm hôn nhân ngày xưa không chỉ là chuyện tình cảm cá nhân mà còn gắn liền với trách nhiệm duy trì dòng dõi, hương khói tổ tiên. Tuy nhiên, người vợ lại đặt nặng sự 'ăn ở thật thà', 'chẳng có như người', 'có mới nới cũ, tội trời ai mang' và kết thúc bằng lời cảnh báo 'Anh mà bắt chước Thúc Sinh, Thì anh đừng trách vợ mình Hoạn Thư' cho thấy sự phản kháng của người phụ nữ trước sự bất công, coi thường tình nghĩa. Điều này phản ánh cuộc đấu tranh ngầm hoặc công khai của người vợ cả để giữ gìn vị thế và hạnh phúc gia đình trước sự xâm phạm của người vợ lẽ.

Đoạn ca dao là lời khẳng định giá trị của sự chung thủy, đề cao vai trò và tiếng nói của người phụ nữ trong gia đình. Nó cho thấy sự tinh tế trong nghệ thuật dân gian khi mượn lời lẽ giản dị để gửi gắm những bài học đạo đức sâu sắc và ý nghĩa.