Nhà tôi mượn lấy trời che

Mua tranh lợp hè, thiếu trước hụt sau

Tiền của ở tại nhà giàu

Mắm muối ngoài chợ, củi rau ngoài đường

Nằm thời lấy đất làm giường

Lấy trời làm chiếu, lấy sương làm mền

Xâu làng bắt xuống trì lên

Trầy da tróc thịt, cái tên còn hoài

Không tiền tạm đỡ dĩa khoai

Bữa mô kiếm có thì vài miếng cơm

Ăn rồi ngủ thẳng đầu hôm

Canh hai thức dậy văn Nôm sử Kiều

Câu ca dao "Nhà tôi mượn lấy trời che..." là một bức tranh chân thực về cuộc sống nghèo khổ, bần hàn của người nông dân Việt Nam xưa. Tác phẩm khắc họa rõ nét sự thiếu thốn, vất vả trong sinh hoạt hàng ngày, đồng thời thể hiện ý chí vươn lên, tìm kiếm tri thức.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam xưa, đặc biệt là ở các làng quê nông nghiệp, nơi mà phần lớn dân chúng sống dựa vào nông nghiệp và chịu nhiều ảnh hưởng của thiên tai, mất mùa. Cuộc sống của người nông dân thường xuyên bấp bênh, thiếu thốn. Để có cái ăn, cái mặc, họ phải làm lụng vất vả quanh năm. Sự nghèo đói không chỉ về vật chất mà còn ảnh hưởng đến điều kiện sinh hoạt. Họ không có nhà cửa vững chãi, phải sống trong những căn nhà tranh vách đất, thậm chí phải "mượn lấy trời che". "Mua tranh lợp hè" cho thấy sự eo hẹp về vật liệu lợp nhà, phải chắp vá, tạm bợ. "Thiếu trước hụt sau" diễn tả sự thiếu thốn triền miên, không bao giờ đủ dùng. Tiền bạc khan hiếm, "tiền của ở tại nhà giàu" càng tô đậm thêm sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội. Những vật dụng thiết yếu như mắm muối, củi rau cũng trở nên xa xỉ, phải "ngoài chợ", "ngoài đường" mới có, ám chỉ việc phải đi xin hoặc nhặt nhạnh. Giấc ngủ cũng vô cùng giản dị, "lấy đất làm giường", "lấy trời làm chiếu", "lấy sương làm mền", cho thấy sự gắn bó với thiên nhiên nhưng cũng là minh chứng cho sự cùng quẫn. Ngay cả việc trang trải cuộc sống cơ bản như "tạm đỡ dĩa khoai" cũng chỉ là giải pháp tạm thời, chỉ mong "kiếm có thì vài miếng cơm". Tuy nhiên, đằng sau bức tranh nghèo khổ ấy là một khát vọng mãnh liệt: "Canh hai thức dậy văn Nôm sử Kiều". Dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt, người nông dân vẫn dành thời gian để học hỏi, trau dồi tri thức, mong tìm con đường thoát nghèo và làm giàu cho bản thân, cho quê hương.

Câu ca dao là lời tố cáo xã hội phong kiến bất công, đồng thời ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn, ý chí vươn lên của người nông dân Việt Nam. Tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện khát vọng tri thức và niềm tin vào tương lai.