Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam truyền thống, nơi nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Người dân thường sống dựa vào đất đai, ruộng vườn do ông cha để lại. Câu ca phản ánh sâu sắc quan niệm "an cư lạc nghiệp" và "thủy chung" với nghề nghiệp, với gia sản. "Trăm năm như cõi trời chung" thể hiện ý niệm về sự tồn tại lâu dài, bền vững của con người trên cõi đời, qua đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng và gìn giữ "gia nghiệp". "Trăm nghề" cho thấy sự đa dạng của các hoạt động lao động, sản xuất trong xã hội xưa, từ nông nghiệp, thủ công nghiệp đến thương nghiệp. Việc "phải có công mới thành" là đúc kết kinh nghiệm thực tiễn hàng ngàn năm của người Việt: không có sự nỗ lực, không có sự kiên trì, không có "công" thì không thể đạt được "quả" (thành công). Câu "Cứ trong gia nghiệp nhà mình, Ngày đêm xem sóc giữ gìn làm ăn" là lời khuyên trực tiếp, thiết thực về việc phải biết ơn và phát huy truyền thống gia đình, giữ gìn tài sản, công sức của tổ tiên. Nó đề cao tinh thần trách nhiệm với dòng họ, với tương lai con cháu. Hai câu "Chữ rằng: "tiểu phú do cần, Còn như đại phú là phần do thiên" là một sự phân định tinh tế giữa thành công nhỏ và thành công lớn. "Tiểu phú do cần" khẳng định vai trò quyết định của sự cần cù, chăm chỉ đối với việc đạt được những thành quả vừa phải, đủ sống. "Đại phú là phần do thiên" không có nghĩa là phủ nhận lao động, mà là thừa nhận rằng những thành công vang dội, sự giàu có tột bậc đôi khi còn cần yếu tố may mắn, thời vận. Tuy nhiên, câu "Đừng trễ nải chớ ghét ghen" và "Còn như lộc nước có phen dồi dào" lại một lần nữa quay về với thực tế, nhắc nhở con người không được vì cho rằng "đại phú là phần do thiên" mà sinh ra lười biếng, ỷ lại, hay đố kỵ với người khác. "Lộc nước" ở đây có thể hiểu là những cơ hội, những thành quả đến một cách tự nhiên, đôi khi dồi dào như nước lũ. Nhưng con người vẫn phải có sự chuẩn bị, phải "xem sóc giữ gìn" thì mới hưởng thụ được. Câu ca dao này là sự tổng hòa giữa triết lý nhân sinh, đạo lý làm người và kinh nghiệm thực tiễn sản xuất, kinh doanh của người Việt.