Xúc tro đổi cốm kiếm lời

Bơi xuồng nước ngược một đời gió mưa

Phận nghèo không đất trồng dưa

Quanh năm làm mướn, đổi tro qua ngày

Đoạn ca dao "Xúc tro đổi cốm kiếm lời..." phản ánh chân thực cuộc sống nghèo khó, bấp bênh của người dân lao động xưa. Nó khắc họa một cách sinh động thân phận cơ cực và những nhọc nhằn mưu sinh trong xã hội cũ.

Câu ca dao này bắt nguồn từ phương thức trao đổi hàng hóa trong xã hội nông nghiệp Việt Nam thời xưa, khi mà tiền tệ chưa thực sự phổ biến hoặc giá trị thấp. Hoạt động "xúc tro đổi cốm" không chỉ là một hành vi trao đổi mua bán mà còn phản ánh một thực tế sinh tồn. Tro bếp, sau khi nấu nướng, dù có thể được dùng làm phân bón, nhưng trong bối cảnh khan hiếm lương thực, nó trở thành một vật phẩm có thể đổi chác. Cốm là sản phẩm của nền nông nghiệp lúa nước, một món ăn phổ biến nhưng cũng cần công sức chế biến. Việc người nông dân phải dùng "tro" để "đổi cốm" cho thấy sự chênh lệch về giá trị trong mắt người nghèo, họ xem tro bếp như một tài sản có thể mang lại chút lợi ích, dù ít ỏi. Việc "bơi xuồng nước ngược" và "quanh năm làm mướn" càng khắc họa rõ nét sự vất vả, đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt và sự lệ thuộc vào người khác để kiếm sống, không có đất đai để tự canh tác.

Đoạn ca dao là bức tranh chân thực về thân phận người lao động nghèo khổ. Nó mang giá trị hiện thực sâu sắc, thể hiện sức chịu đựng và khát vọng mưu sinh mãnh liệt của con người Việt Nam trong hoàn cảnh khó khăn.