Nói khôn nói ngoan phải tránh kẻ đi ngang về tắt

— Văn học dân gian Việt Nam
Câu thành ngữ "Nói khôn nói ngoan phải tránh kẻ đi ngang về tắt" là một lời răn dạy quý báu trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam. Nó khuyên nhủ con người về cách ứng xử khéo léo, thông minh trong giao tiếp và cuộc sống.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Nghĩa đen của câu này là khi ta muốn trình bày một vấn đề gì đó một cách khéo léo, có lý lẽ, thì nên tìm cách tiếp cận trực tiếp, đường hoàng. Ngược lại, cần phải lẩn tránh những kẻ hay dùng thủ đoạn, mánh khóe, không đi theo lối đi chính đạo.

Nghĩa bóng

Câu nói mang ý nghĩa sâu xa, khuyên con người phải biết chọn thời điểm và đối tượng giao tiếp phù hợp. Khi trình bày ý kiến hay giải quyết vấn đề, nên dùng lời lẽ chân thành, thẳng thắn và tìm đến những người có thiện chí, minh bạch. Tránh xa những kẻ gian xảo, lắm mưu mẹo, có thể phá hoại hoặc bóp méo ý định của ta.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Câu thành ngữ này bắt nguồn từ kinh nghiệm sống và quan sát tinh tế của người Việt xưa về các mối quan hệ xã hội và cách ứng xử trong cuộc sống. Trong đời sống nông nghiệp lúa nước, việc đi lại trên đồng ruộng, làng xóm thường có những con đường chính, đường mòn được mọi người công nhận và sử dụng chung. Tuy nhiên, cũng có những kẻ "đi ngang về tắt", tức là lấn chiếm đất đai, đường đi của người khác để tạo lối đi riêng, gây phiền hà, mất trật tự cho cộng đồng. Hình ảnh này được nhân hóa lên trong giao tiếp, lời nói. "Nói khôn nói ngoan" là cách nói có lý, có tình, muốn trình bày điều đúng đắn. "Kẻ đi ngang về tắt" tượng trưng cho những kẻ gian xảo, lắm mưu mô, không đi theo lẽ phải, sẵn sàng lợi dụng, bóp méo sự thật để đạt mục đích cá nhân. Do đó, khi có việc quan trọng, cần trình bày rõ ràng, minh bạch, nên tìm gặp những người thẳng thắn, đáng tin cậy, tránh xa những kẻ tiểu nhân, cơ hội.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Khi muốn góp ý với sếp về một dự án, tôi đã đợi đến lúc anh ấy không bận rộn và nói chuyện riêng thay vì nêu ý kiến trong cuộc họp đông người có cả những người hay ganh ghét tôi."
Phân tích: Người nói đã áp dụng lời khuyên "nói khôn nói ngoan phải tránh kẻ đi ngang về tắt". Họ chọn đúng thời điểm, đúng đối tượng (sếp) và cách thức giao tiếp trực tiếp, kín đáo để trình bày ý kiến, tránh bị những kẻ đố kỵ, "đi ngang về tắt" xuyên tạc hay gây cản trở.

Kết luận

Với cách diễn đạt hình ảnh sinh động, câu thành ngữ đã đúc kết một bài học về sự khôn ngoan trong giao tiếp và ứng xử. Nó đề cao sự chân thành, minh bạch, đồng thời cảnh báo về những thủ đoạn xảo quyệt trong cuộc sống, giữ gìn sự trong sáng của lời nói và mối quan hệ.
# Vũ trụ, con người và xã hội

Bài viết liên quan