Đi đâu mang sách đi hoài

Cử nhơn không đậu, tú tài cũng không

Câu ca dao "Đi đâu mang sách đi hoài / Cử nhơn không đậu, tú tài cũng không" là một lời than thở mỉa mai về thực trạng học hành thi cử dưới chế độ khoa cử phong kiến. Nó phản ánh nỗi lòng của người dân trước những bất công và sự vô nghĩa của việc học.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh chế độ khoa cử Nho học tồn tại hàng thế kỷ ở Việt Nam, đặc biệt nở rộ dưới thời phong kiến. Hệ thống thi cử này ban đầu nhằm tuyển chọn nhân tài cho bộ máy nhà nước, nhưng dần dần trở nên cứng nhắc, xa rời thực tế. Người ta đổ xô đi học, miệt mài kinh sử, cốt chỉ để mong "vinh thân phì gia", "đỗ đạt thành quan". Tuy nhiên, thực tế phũ phàng là không phải ai học nhiều cũng đỗ. Tỷ lệ chọi cao, sự thiên vị, hoặc đôi khi là cả sự may rủi cũng ảnh hưởng đến kết quả. Câu ca dao này có lẽ được hình thành từ kinh nghiệm thực tiễn cay đắng của những người nông dân, những sỹ tử lỡ làng, hoặc những người quan sát cuộc đời. Họ chứng kiến cảnh nhiều người "mài sách" cả đời mà vẫn "trắng tay", trong khi người khác "mưu sinh" lại đủ đầy. Nó phản ánh sự bất mãn với hệ thống, với lối học hình thức, và sự mong muốn một con đường học vấn thiết thực, hiệu quả hơn.

Câu ca dao là lời châm biếm sâu sắc về sự bất cập của chế độ khoa cử phong kiến, đồng thời đề cao giá trị của việc học thực chất. Nó mang giá trị tư tưởng, khuyên răn con người về thái độ học tập đúng đắn và giá trị thực tiễn của tri thức.