Năm đồng đổi lấy một xu

Thằng khôn đi học, thằng ngu làm thầy

Người khôn ở chốn lao tù

Để cho đứa dại võng dù nghinh ngang

Câu ca dao "Năm đồng đổi lấy một xu" là lời than thở, phê phán những bất công trong xã hội xưa, nơi lẽ ra kẻ có tài phải được trọng dụng nhưng lại bị chèn ép, còn kẻ ngu dốt lại được hưởng vinh quang.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam thời phong kiến, đặc biệt là giai đoạn suy thoái, mục ruỗng, khi mà bằng cấp, chức tước không phản ánh đúng năng lực thực sự của con người. "Năm đồng đổi lấy một xu" không chỉ đơn thuần là sự trao đổi tiền tệ mà nó còn phản ánh sự mất cân bằng trong đánh giá giá trị con người. Trong xã hội cũ, việc học hành, thi cử thường bị chi phối bởi quyền thế, tiền bạc. Kẻ có tiền "năm đồng" có thể mua được "một xu" (một danh vị hão, một chức quan nhỏ bé nhưng được trọng vọng ngang với kẻ tài giỏi thực sự, hoặc thậm chí hơn). Ngược lại, người có tài năng thực sự, có kiến thức uyên bác đôi khi lại bị gạt ra ngoài lề, sống trong cảnh tù đày, khốn khó, như "thằng khôn đi học, thằng ngu làm thầy". Nó cũng có thể ám chỉ một số ngành nghề, công việc mà người lao động chân chính, vất vả lại nhận được thù lao ít ỏi, trong khi kẻ lười biếng, ngồi không lại hưởng thụ xa hoa. Hoàn cảnh này có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm lịch sử, từ các triều đại suy vong đến những giai đoạn có sự bất ổn về kinh tế - xã hội, nơi mà hệ thống giá trị bị đảo lộn.

Câu ca dao "Năm đồng đổi lấy một xu" là một lời tố cáo đanh thép về sự bất công xã hội, thể hiện khát vọng về một trật tự giá trị công bằng, nơi tài năng và đức hạnh được tôn vinh.