Người ta đi ở lấy công,

Tôi nay đi ở tay không trở về.

Câu ca dao "Người ta đi ở lấy công, Tôi nay đi ở tay không trở về" là một lời than thở thấm thía về thân phận người lao động nghèo. Lời ca thể hiện sự xót xa, tủi hổ của người nói trước hoàn cảnh của mình.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam, nơi tồn tại sự phân hóa giàu nghèo sâu sắc và chế độ bóc lột sức lao động hà khắc. Người nông dân, người lao động nghèo thường phải đi làm thuê, làm mướn cho địa chủ, quan lại để kiếm sống qua ngày. Họ đổ mồ hôi, công sức nhưng thường bị chiếm đoạt thành quả lao động, hoặc nhận lại những đồng công ít ỏi không đủ trang trải cuộc sống. Hoàn cảnh 'đi ở lấy công' ý chỉ việc người khác đi làm thuê cũng còn được nhận thù lao, hoặc ít ra là có kinh nghiệm, có sức khỏe để tiếp tục lao động. Còn 'tay không trở về' là nỗi đau của người lao động bị bóc lột tàn tệ, không những không có thành quả mà còn mất mát cả sức lực, thời gian, đôi khi còn mang theo gánh nặng nợ nần, khiến họ trở nên trắng tay, không còn gì.

Câu ca dao là tiếng lòng của người lao động nghèo, phản ánh hiện thực xã hội đầy bất công thời xưa. Nó mang giá trị tố cáo sâu sắc và thể hiện niềm xót thương cho những kiếp đời lam lũ, khổ cực.