Thứ nhất là tội đeo gông

Thứ nhì đất Gưởi nằm không có màn

Câu ca dao "Thứ nhất là tội đeo gông, Thứ nhì đất Gưởi nằm không có màn" là một lời than thở về những tai ương, bất hạnh trong cuộc sống. Nó phản ánh thực trạng khổ cực của người dân lao động xưa.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam đầy bất công và áp bức, đặc biệt là vào những giai đoạn chiến tranh, loạn lạc hoặc khi chính quyền cai trị hà khắc. "Tội đeo gông" là hình phạt tàn khốc mà kẻ phạm tội, đặc biệt là những người chống đối hoặc bị vu oan, phải chịu đựng. Chiếc gông là biểu tượng của sự giam cầm, mất tự do, sỉ nhục. Còn "đất Gưởi nằm không có màn" gợi lên hình ảnh những người dân nghèo khổ, chết vì bệnh tật, đói kém hoặc trong các cuộc chiến tranh, không có đủ điều kiện để lo liệu hậu sự tươm tất. Họ chết nơi đất khách, không người thân, không quan tài, không màn che để tránh côn trùng. Sự tương phản giữa hai nỗi khổ thể hiện đỉnh điểm của sự cùng cực, bất lực trước số phận nghiệt ngã, phản ánh nỗi ám ảnh về cái chết không nơi nương tựa và sự trừng phạt tàn khốc của xã hội xưa.

Câu ca dao là lời cảnh tỉnh sâu sắc về những tai họa có thể xảy đến với con người. Nó mang giá trị nhân văn cao cả khi đồng cảm với nỗi khổ của người dân lao động, đồng thời lên án sự tàn khốc của xã hội cũ.