Chưa được thì hứng bằng rá

Được rồi thì đá bằng chân

— Văn học dân gian Việt Nam
Câu "Chưa được thì hứng bằng rá, được rồi thì đá bằng chân" là một thành ngữ dân gian Việt Nam mang đậm tính châm biếm sâu cay. Nó phản ánh một hiện thực phổ biến trong cuộc sống, nơi thái độ của con người thay đổi chóng vánh tùy thuộc vào lợi ích cá nhân.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Nghĩa đen của câu thành ngữ này mô tả hai hành động trái ngược. Khi chưa đạt được điều gì, người ta có thể dùng "rá" để "hứng", ý chỉ sự đón nhận, thu vén một cách khéo léo, thậm chí chấp nhận những điều không hoàn hảo. Nhưng khi đã "được rồi", họ lại "đá bằng chân", thể hiện sự khinh thường, coi thường hoặc loại bỏ thứ mà mình đã từng cố gắng có được.

Nghĩa bóng

Nghĩa bóng của câu thành ngữ phê phán những kẻ sống thực dụng, chỉ biết đến lợi ích cá nhân. Họ sẵn sàng a dua, nịnh bợ, hoặc làm mọi cách để đạt được mục đích. Khi đã thành công hoặc đạt được điều mong muốn, họ lập tức trở mặt, tỏ ra kiêu ngạo, coi thường hoặc bỏ rơi những gì đã giúp mình đạt được thành công đó, thậm chí quay lưng lại với những người đã từng giúp đỡ.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Thành ngữ này bắt nguồn từ quan sát tinh tế của nhân dân ta về thói đời, về bản chất của những kẻ vụ lợi. Trong xã hội xưa, đặc biệt là trong môi trường quan lại, buôn bán hay ngay cả trong các mối quan hệ làng xã, không hiếm những kẻ a dua, bợ đỡ để trục lợi. Khi chưa có địa vị, chưa có tiền bạc, họ có thể tỏ ra rất khéo léo, thậm chí xu nịnh để lấy lòng người khác, "hứng" lấy chút lợi lộc nhỏ nhoi. Nhưng khi đã đạt được địa vị, quyền lực hay tài sản, họ liền trở mặt, "đá" đi những gì không còn giá trị hoặc những người đã từng giúp đỡ mình, thể hiện sự khinh bạc, trịch thượng. Hình ảnh "rá" tượng trưng cho vật dụng thô sơ, dùng để đựng những thứ không quá giá trị hoặc tạm bợ, còn hành động "hứng" thể hiện sự đón nhận có phần miễn cưỡng nhưng vì mục đích. Ngược lại, hành động "đá bằng chân" mang tính bạo liệt, thể hiện sự khinh bỉ, coi thường và loại bỏ dứt khoát. Câu thành ngữ ra đời từ kinh nghiệm thực tế đó, như một lời cảnh tỉnh, lên án thói xấu của con người.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Thằng bé đó hồi chưa xin được tiền mẹ thì cứ quấn quýt, ngọt nhạt lắm, giờ mẹ cho tiền rồi thì nó quay mặt đi chơi với bạn ngay, đúng là chưa được thì hứng bằng rá, được rồi thì đá bằng chân."
Phân tích: Câu này được sử dụng để miêu tả thái độ thay đổi đột ngột của một đứa trẻ sau khi đạt được điều mình muốn (xin được tiền). Nó cho thấy sự bất mãn với tính thực dụng, thiếu trước thiếu sau của đứa trẻ đó, hoàn toàn khớp với ý nghĩa của thành ngữ.
Ví dụ 2
"Tôi giúp anh ta bao nhiêu việc, giờ anh ta thành đạt rồi thì coi như không quen biết tôi nữa, đúng là "chưa được thì hứng bằng rá, được rồi thì đá bằng chân"."
Phân tích: Trong trường hợp này, người nói dùng thành ngữ để bày tỏ sự thất vọng và cay đắng khi bị người mình từng giúp đỡ lãng quên sau khi họ đã đạt được thành công. Nó nhấn mạnh sự thay đổi thái độ tiêu cực vì lợi ích cá nhân của người được nhắc đến.

Kết luận

Đây là một lời châm biếm sắc sảo, thể hiện cái nhìn sâu sắc của dân gian về bản chất con người. Câu thành ngữ không chỉ phê phán thói cơ hội, vụ lợi mà còn nhắc nhở chúng ta trân trọng những gì đã đạt được và giữ gìn thái độ đúng mực, tránh trở thành kẻ "được rồi thì đá bằng chân".
# Trào phúng, phê phán đả kích # cái rá # bội bạc

Bài viết liên quan